Cuba từng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dầu mỏ nhập khẩu, đang chuyển mình mạnh mẽ với một "cách mạng xanh" chưa từng có khi đặt cược vào năng lượng mặt trời và gió. Trong bối cảnh khủng hoảng điện kéo dài và giá nhiên liệu leo thang, quốc đảo này đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp bền vững cho tương lai năng lượng của mình...

Quốc đảo vùng Caribean đang trải qua giai đoạn khó khăn trong việc duy trì nguồn cung điện ổn định. Nhưng từ những mái nhà ở thủ đô Havana đến những cánh đồng xa xôi ven biển, người dân và chính phủ Cuba đang chứng kiến một “cuộc cách mạng” thầm lặng: đặt cược toàn lực vào năng lượng tái tạo.

NGÃ RẼ LỊCH SỬ

Mùa đông năm 2025, bão Melissa tàn phá miền đông Cuba, gây thiệt hại về cơ sở hạ tầng và nhà cửa. Lưới điện nước này bị ảnh hưởng nặng nề, với tình trạng mất điện kéo dài đến 24 giờ diễn ra thường xuyên, làm gián đoạn sản xuất và đời sống.

Chính điều này tạo động lực để Cuba đẩy nhanh các kế hoạch chuyển đổi sang năng lượng tái tạo nhằm đa dạng hóa nguồn cung và giảm sự phụ thuộc vào hệ thống cũ.

Nguồn cung dầu nhập khẩu của Cuba trở nên khan hiếm hơn sau khi Mỹ tăng cường các biện pháp cấm vận, bao gồm lệnh hạn chế nhiên liệu có hiệu lực từ tháng 1/2026, theo Reuters.

Giá nhiên liệu tăng cao kéo theo tình trạng thiếu điện trên diện rộng. Theo số liệu từ công ty tiện ích nhà nước UNE, vào tháng 3/2026, gần 60% lãnh thổ Cuba bị mất điện trong giờ cao điểm. Ngày 6/3 ghi nhận mức ảnh hưởng lên tới 68%, theo dữ liệu từ UNE. Cũng từ đầu năm đến nay, theo thông tin từ AP, Cuba đã trải qua ít nhất 5 lần mất điện toàn quốc, trong đó 3 lần diễn ra trong chưa đầy 10 ngày của tháng 7.

Trước tình thế đó, Cuba đã buộc phải đưa ra một quyết định lịch sử: chuyển mình mạnh mẽ sang năng lượng tái tạo và nhanh hơn bao giờ hết. Chính phủ đặt mục tiêu nâng tỷ lệ điện từ năng lượng tái tạo lên 24% vào năm 2030, 40% vào năm 2035 và hướng tới 100% vào năm 2050, theo tuyên bố của Bộ Năng lượng và Mỏ Cuba.

Một số đánh giá từ các chuyên gia tại Đại học Havana cho rằng, với chiến lược phù hợp và công nghệ lưu trữ năng lượng, Cuba có thể đạt đến gần 93% điện từ nguồn tái tạo vào giữa thế kỷ này.

CUỘC CÁCH MẠNG NĂNG LƯỢNG MẶT TRỜI QUA NHỮNG CON SỐ

Không chỉ là kế hoạch trên giấy tờ, Cuba đã liên tục xây dựng hàng chục công viên điện mặt trời và trang trại gió trên khắp hòn đảo.

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong hành động chuyển đổi. Theo báo cáo từ Bộ Năng lượng và Mỏ Cuba, nước này đã đồng bộ hóa 51 công viên năng lượng mặt trời mới với công suất 1.000 MW vào lưới điện quốc gia, qua đó tăng gấp hơn 4 lần công suất điện tái tạo của cả nước chỉ trong một năm. Tỷ trọng năng lượng tái tạo trong sản xuất điện đã tăng vọt từ mức 2% năm 2024 lên 10% vào cuối năm 2025 và tiếp tục đạt mức 15% khi tính cả khu vực tư nhân và các sáng kiến tiết kiệm năng lượng, theo thông tin từ chính phủ Cuba.

Số liệu từ Ember cho thấy tỷ trọng điện mặt trời trong sản xuất điện của Cuba tăng từ 5,8% (đầu 2025) lên hơn 20% (tháng 2/2026). Theo UNE, trong cùng tháng, sản lượng quang điện đạt trên 900 MW vào một buổi chiều và chiếm 38% tổng sản lượng điện trong ngày.

Tính đến đầu năm 2026, có 49 công viên năng lượng mặt trời với tổng công suất từ 900 đến 1.000 MW đã được kết nối với lưới điện quốc gia, theo báo cáo của Granma.

Ví dụ, theo thông tin từ chính quyền địa phương, riêng tỉnh Artemisa ở phía Tây đã hoàn thành công suất lắp đặt 140 MW từ các công viên quang điện, đáp ứng 90% nhu cầu điện trung bình của tỉnh.

Chính phủ Cuba đặt mục tiêu xây dựng tổng cộng 92 công viên năng lượng mặt trời với công suất khoảng 2.000 MW vào năm 2028, một con số gần tương đương với tổng công suất của các nhà máy nhiệt điện hiện tại, theo kế hoạch được công bố bởi Bộ Năng lượng và Mỏ.

VAI TRÒ THEN CHỐT CỦA TRUNG QUỐC

Trong khuôn khổ hợp tác năng lượng, giới chức Cuba cho biết Trung Quốc đã và đang cung cấp thiết bị, nguồn vốn và hỗ trợ kỹ thuật cho các dự án năng lượng tái tạo tại quốc đảo này.

Theo số liệu từ Hải quan Trung Quốc, xuất khẩu tấm pin năng lượng mặt trời của Trung Quốc sang Cuba đã tăng từ 5 triệu USD năm 2023 lên 48 triệu USD năm 2024 và đạt 117 triệu USD vào năm 2025. Song song đó, nhập khẩu pin lưu trữ từ Trung Quốc cũng tăng từ 7,3 triệu USD năm 2024 lên 56 triệu USD năm 2025. Chỉ riêng trong tháng 1/2026, Cuba đã chi 15 triệu USD cho pin Trung Quốc, theo dữ liệu thương mại được Reuters trích dẫn.

Đáng chú ý, mối quan hệ hợp tác giữa hai nước vượt xa thương mại đơn thuần khi Trung Quốc đã tài trợ và hỗ trợ kỹ thuật cho hàng loạt dự án. Chương trình viện trợ 120 MW công suất năng lượng mặt trời từ Trung Quốc đã được hiện thực hóa qua các công trình cụ thể, như công viên Mango Dulce (21,8 MW) ở Artemisa hay công viên Las Villegas (5 MW với 1 MW lưu trữ bằng pin) ở Granma- công viên đầu tiên của Cuba được trang bị hệ thống tích trữ năng lượng bằng pin, theo Bộ Năng lượng và Mỏ Cuba.

Ngoài các dự án quy mô lớn, Trung Quốc còn hỗ trợ lắp đặt các hệ thống năng lượng mặt trời độc lập cho hộ gia đình và cơ sở thiết yếu. Theo Đại sứ quán Trung Quốc tại Havana, đợt viện trợ đầu tiên với 5.000 hệ thống 2kW được phân phối từ tháng 11/2025, chủ yếu dành cho các vùng nông thôn phía Đông và những khu vực bị ảnh hưởng bởi bão Melissa.

Mới đây, Trung Quốc đã chuyển giao đợt viện trợ thứ hai gồm 5.000 hệ thống quang điện, được thiết kế cho các trung tâm y tế, trường mầm non và chi nhánh ngân hàng, với dung lượng lưu trữ 14,3 kWh mỗi hệ thống- gấp đôi lô trước.

Đại sứ Trung Quốc tại Cuba Hứa Tân đã xác nhận với báo chí Cuba kế hoạch xây dựng 92 công viên năng lượng mặt trời vào năm 2028. Các chuyên gia tại Viện Năng lượng Cuba đánh giá Trung Quốc là "yếu tố cạnh tranh và cung ứng chính" cho chương trình mở rộng năng lượng mặt trời của Cuba. Theo ghi nhận của truyền thông địa phương, tập đoàn Haier còn mở một cửa hàng bán lẻ năng lượng tái tạo tại Havana vào tháng 12/2025.

NHỮNG THÁCH THỨC TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI

Dù đạt được những bước tiến ấn tượng nhưng Cuba vẫn đang đối mặt với loạt thách thức.

Trước hết, hạ tầng lưới điện từ thời Liên Xô đã xuống cấp nghiêm trọng. Theo số liệu của UNE, trong 18 tháng qua, Hệ thống điện Quốc gia (SEN) đã trải qua 7 lần sự cố lớn. Việc khôi phục thường mất hơn 24 giờ và trở nên phức tạp hơn do thiếu nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện dự phòng. Hệ quả là ngay cả khi các công viên năng lượng mặt trời phát huy tối đa công suất vào ban ngày, việc truyền tải điện đến các khu vực tiêu thụ vẫn gặp trở ngại do lưới điện yếu kém.

Thách thức tiếp theo và cũng nan giải nhất là vấn đề lưu trữ năng lượng. Năng lượng mặt trời chỉ phát điện vào ban ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ của Cuba thường đạt đỉnh vào khoảng 7-8 giờ tối, theo các chuyên gia tại Đại học Havana.

Thiếu hụt vốn đầu tư cũng là rào cản lớn và tác động đến cả hai vấn đề trên. Các chuyên gia Ngân hàng Thế giới ước tính Cuba cần 8-10 tỷ USD để biến kế hoạch chuyển đổi năng lượng thành hiện thực. Lệnh cấm vận của Mỹ khiến Cuba gặp khó trong việc tiếp cận nguồn tài chính quốc tế và công nghệ tiên tiến.

Điều này đồng nghĩa với việc Cuba không thể hiện đại hóa lưới điện đồng bộ, cũng không thể nhập khẩu đủ pin lưu trữ công nghệ cao. Nguồn vốn hạn chế khiến mọi thứ đều bị "cắt giảm", từ nâng cấp trạm biến áp đến bảo trì tua-bin nhiệt điện cũ, dẫn đến mất điện ngày càng nghiêm trọng.

Ngoài ra, sự khác biệt trong khả năng tiếp cận năng lượng cũng đang dần lộ rõ. Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Kinh tế Cuba, một số gia đình có điều kiện kinh tế đã chủ động chi từ 2.000-5.000 USD để lắp đặt hệ thống pin mặt trời trên mái nhà, qua đó đảm bảo nguồn điện sinh hoạt ổn định trong bối cảnh lưới điện quốc gia thường xuyên gián đoạn.

Trong khi đó, bộ phận lớn người dân có thu nhập thấp hơn, chiếm khoảng 60% dân số, vẫn phải phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống điện công cộng và đối mặt với những khó khăn trong các đợt mất điện kéo dài.