Nguồn điện rẻ nhất thế giới đang tăng trưởng với tốc độ chưa từng có, dần vượt qua than, khí và cả điện hạt nhân, trở thành trụ cột mới của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Kể từ đầu thế kỷ 21, năng lượng mặt trời đã phát triển vượt xa mọi dự báo. Từ chỗ đắt đỏ và chỉ ứng dụng hạn chế, công nghệ này hiện trở thành nguồn điện phổ biến, dễ triển khai và chi phí thấp trên toàn cầu.

TĂNG TRƯỞNG BÙNG NỔ, TRUNG QUỐC DẪN DẮT

Trung Quốc hiện dẫn đầu tuyệt đối với khoảng 1.300 GW công suất, sau khi bổ sung thêm 315 GW chỉ riêng trong năm 2025. Đồng thời, hơn 80% tấm pin mặt trời toàn cầu được sản xuất tại quốc gia này.

Liên minh châu Âu đứng thứ hai với 406 GW, đáp ứng 13% nhu cầu điện, trong khi tỷ trọng điện than giảm mạnh xuống còn 9%. Tại Hoa Kỳ, điện mặt trời hiện chiếm khoảng 8% sản lượng điện, tăng mạnh so với 1% năm 2015, trong khi điện than giảm còn 17%.

Các nền kinh tế mới nổi cũng tăng tốc đáng kể. Ấn Độ đạt 136 GW, còn Pakistan và Nam Phi đã nâng tỷ trọng điện mặt trời lên lần lượt khoảng 20% và 10%.

GIÁ GIẢM SÂU, MỞ RỘNG SANG GIAO THÔNG VÀ DÂN DỤNG

Nhờ tiến bộ công nghệ và sản xuất quy mô lớn, chi phí điện mặt trời đã giảm tới khoảng 90% trong hai thập kỷ qua, trở thành nguồn điện rẻ nhất tại nhiều khu vực trên thế giới.

Tại các vùng có bức xạ cao, các trang trại điện mặt trời quy mô lớn hiện có thể sản xuất điện với giá chỉ khoảng 1 cent/kWh. Ngay cả tại Đức - nơi điều kiện nắng không quá thuận lợi - chi phí cũng chỉ dao động 4-5 cent/kWh. Theo Viện Fraunhofer về Hệ thống Năng lượng Mặt trời, mức giá này thấp hơn đáng kể so với điện hạt nhân (14-49 cent/kWh), điện than (15-29 cent) và khí đốt (15-33 cent/kWh), qua đó tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt cho điện mặt trời.

Không chỉ rẻ hơn, điện mặt trời còn đang trở thành động lực chính của tăng trưởng nguồn cung điện mới. Năm 2024, trong tổng số 632 GW công suất điện được bổ sung trên toàn cầu, riêng điện mặt trời chiếm tới 72%, bỏ xa điện gió (18%) và các nguồn năng lượng khác.

Tác động của điện mặt trời cũng đang lan rộng sang các lĩnh vực tiêu thụ năng lượng lớn như giao thông và xây dựng. Xe điện, khi được sạc bằng hệ thống điện mặt trời mái nhà, có thể giúp giảm chi phí vận hành tới hơn 80% so với xe chạy xăng hoặc dầu. Trong lĩnh vực dân dụng, các hệ thống bơm nhiệt sử dụng điện thay thế dầu và khí đốt đang ngày càng phổ biến, giúp các hộ gia đình tại châu Âu tiết kiệm trên 30% chi phí sưởi ấm.

Đáng chú ý, điện mặt trời mái nhà tại nhiều quốc gia hiện có giá thấp hơn đáng kể so với điện lưới truyền thống. Ngay cả khi tính thêm chi phí lưu trữ bằng pin, giá điện chỉ tăng thêm khoảng 2-3 cent/kWh, vẫn duy trì lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Điều này đang thúc đẩy xu hướng “tự sản tự tiêu” và phân tán hóa hệ thống năng lượng, làm thay đổi căn bản cách thức sản xuất và tiêu thụ điện trên toàn cầu.

TRIỂN VỌNG THỐNG TRỊ NHƯNG CÒN THÁCH THỨC HẠ TẦNG

Các dự báo trước đây đã đánh giá thấp tốc độ phát triển của điện mặt trời. Cơ quan Năng lượng Quốc tế từng dự báo công suất bổ sung năm 2024 ở mức 120 GW, nhưng thực tế đạt tới 597 GW.

Hiện nhiều chuyên gia nhận định điện mặt trời sẽ trở thành nguồn năng lượng chủ đạo trong tương lai. Nghiên cứu của Đại học Công nghệ Lappeenranta-Lahti cho thấy điện mặt trời có thể chiếm tới 76% cơ cấu năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch này đòi hỏi đầu tư lớn vào lưới điện, hệ thống lưu trữ và số hóa. Nhu cầu điện toàn cầu có thể tăng gấp đôi vào năm 2050 trong bối cảnh xe điện và các thiết bị điện hóa ngày càng phổ biến.

Tại Việt Nam, xu hướng này đã bộc lộ rõ trong vài năm gần đây khi điện mặt trời tăng trưởng nhanh nhờ các cơ chế khuyến khích trước đây. Hàng chục nghìn hệ thống điện mặt trời mái nhà đã được triển khai, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường phát triển nhanh nhất khu vực Đông Nam Á.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển cao cũng kéo theo nhiều thách thức, đặc biệt là tình trạng quá tải lưới điện, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng truyền tải và những vướng mắc về cơ chế giá. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh, việc hoàn thiện chính sách, đầu tư vào lưới điện và công nghệ lưu trữ sẽ đóng vai trò then chốt để Việt Nam tận dụng hiệu quả xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu.