Từ thực tiễn điều tra vụ án Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an kiến nghị phải xác định “nhu cầu tiêu thụ trong nước là điều kiện tiên quyết, cốt lõi để được phép xuất khẩu khoáng sản”...

Trong vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (viết tắt là VTM) và các đơn vị có liên quan, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã đưa ra nhiều kiến nghị về công tác quản lý, xuất khẩu khoáng sản.

Theo cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an, từ thực tiễn điều tra vụ án cần thiết phải luật hóa quy định rõ ràng, minh bạch về cơ chế kiểm soát khoáng sản dựa trên nhu cầu tiêu thụ trong nước.

Đặc biệt, phải quy định rõ cách thức, quy trình để xác định nhu cầu tiêu thụ trong nước. Trong đó, cần phân định rõ thẩm quyền quản lý giữa cơ quan trung ương - quản lý chiến lược, quy hoạch, hạn ngạch và địa phương - kiểm tra, giám sát thực tế.

Đồng thời xác định “nhu cầu tiêu thụ trong nước là điều kiện tiên quyết, cốt lõi để được phép xuất khẩu khoáng sản”. Điều này nhằm bảo vệ tài nguyên quốc gia, ngăn chặn tình trạng “chảy máu” khoáng sản thô và trục lợi chính sách. Khoáng sản chỉ được phép xuất khẩu khi và chỉ khi đã đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu thụ, chế biến sâu ở trong nước trong dài hạn (mang tính chiến lược).

Cũng theo Bộ Công an, cần loại bỏ ngay các chính sách mang tính thời vụ trong quá trình tái cơ cấu các dự án thua lỗ, không hiệu quả liên quan đến lĩnh vực khoáng sản; tránh tình trạng để một số doanh nghiệp lợi dụng các kẽ hở về “tận thu", “khoáng sản đi kèm” hoặc “quặng nghèo" để xuất khẩu lậu hoặc xuất khẩu thô núp bóng tinh quặng.

Kết luận điều tra thể hiện, nhằm tháo gỡ khó khăn cho Công ty VTM, Chính phủ, Bộ Công thương có chủ trương cho phép công ty bán quặng cho các doanh nghiệp trong nước. Tuy nhiên, lợi dụng chủ trương này, các bị can đã để xảy ra nhiều hành vi sai phạm khiến Nhà nước thiệt hại hơn 434 tỷ đồng.

Theo đó, Công ty VTM đã ký kết, thực hiện các hợp đồng bán quặng sắt mỏ Quý Xa (tỉnh Lào Cai) cho các doanh nghiệp trong nước theo sự phê duyệt của Bộ Công thương.

Các văn bản quy định, hàng năm, Công ty VTM có báo cáo gửi UBND tỉnh Lào Cai và Bộ Công thương về tình hình quặng sắt đã khai thác còn tồn kho và đề xuất được tiêu thụ để cân đối tài chính, có nguồn vốn hoạt động kinh doanh. Cùng với đó, các doanh nghiệp có nhu cầu mua quặng sắt mỏ Quý Xa có văn bản gửi Bộ Công thương xin mua quặng của Công ty VTM để tiêu thụ trong nước.

Trên cơ sở đó, Bộ Công thương ban hành văn bản cho phép từng doanh nghiệp được mua quặng sắt theo số lượng nhất định và yêu cầu “giá mua thực hiện theo cơ chế thị trường”.

Tuy nhiên, bị can Bùi Thanh Bình – cựu Tổng giám đốc VMT đã chỉ đạo Trưởng phòng Tiêu thụ xây dựng phương án giá bán quặng thấp hơn giá thị trường để nhận tiền ngoài hợp đồng.

Theo kết luận điều tra, từ năm 2015-2020, các bị can thực hiện 25 hợp đồng với 16 doanh nghiệp bán hơn 5.775.450 tấn quặng với tổng giá trị hơn 2.950 tỷ đồng; gây thiệt hại cho nhà nước hơn 434 tỷ đồng.

Về phía doanh nghiệp, sau khi được mua quặng của Công ty VTM, một số doanh nghiệp thấy giá quặng xuất khẩu sang Trung Quốc cao hơn giá tiêu thụ trong nước, với lợi nhuận từ 90.000 đồng – 150.000 đồng/tấn.

Doanh nghiệp cũng biết Chính phủ, Bộ Công thương, UBND tỉnh Lào Cai có chủ trương tạo điều kiện cho doanh nghiệp xuất khẩu quặng sắt. Do đó, các doanh nghiệp đã gửi văn bản để đề nghị xét duyệt được xuất khẩu quặng.

Theo quy định, Sở Công thương tỉnh Lào Cai tiến hành kiểm tra điều kiện xuất khẩu quặng sắt, UBND tỉnh Lào Cai ký văn bản đề nghị Bộ Công thương cấp hạn ngạch xuất khẩu cho doanh nghiệp.

Trên cơ sở đề nghị của UBND tỉnh Lào Cai, Bộ Công thương đã duyệt cho 11/16 doanh nghiệp xuất khẩu quặng, tổng hạn ngạch 3.075.000/5.75.450,93 tấn tổng số lượng quặng doanh nghiệp mua của Công ty VTM.

Kết luận điều tra cho thấy, bị can Bùi Thanh Bình nhận hối lộ 43,8 tỷ đồng của các doanh nghiệp.

Còn bị can Lê Ngọc Hưng, cựu Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai và Đỗ Trường Giang, cựu giám đốc Sở Công thương tỉnh Lào Cai có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ nhận tiền “cảm ơn” nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp xin cấp hạn ngạch xuất khẩu quặng mà không thực hiện kiểm tra điều kiện xuất khẩu, không kiểm tra thực tế lô hàng.

Trong đó, bị can Giang nhận số tiền 500 triệu đồng và Hưng nhận 355 triệu đồng.