Việt Nam đang thua xa Singapore, Hàn Quốc về mật độ sinh viên STEM, nguy cơ bỏ lỡ lợi thế "dân số vàng"

Muốn lọt vào top 20 nền kinh tế toàn cầu năm 2050 như dự báo, cải cách giáo dục theo hướng tích hợp năng lực số và trí tuệ nhân tạo không còn là lựa chọn, mà là nhiệm vụ sống còn.

CỬA SỔ DÂN SỐ VÀNG ĐANG THU HẸP NHANH

Theo GS.TS. Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Việt Nam đang ở trong thời kỳ dân số vàng, nhưng nếu không có nguồn lực chất lượng cao lẫn kỹ năng số cần thiết thì sẽ không tận dụng hết lợi thế về dân số.

Ông cho biết quan sát nhóm 10 nền kinh tế đứng đầu dự báo năm 2050 cho thấy điểm chung nổi bật về lợi thế dân số. Đó là các quốc gia này đều sở hữu nguồn nhân lực dồi dào, trẻ và có khả năng duy trì động lực tăng trưởng dài hạn. Việt Nam hiện cũng đang ở trong “cửa sổ dân số vàng”, khi tỷ lệ người trong độ tuổi lao động chiếm tỷ trọng cao.

Tuy nhiên, cơ hội này không kéo dài mãi mãi. Tốc độ già hóa dân số của Việt Nam đang diễn ra nhanh hơn nhiều quốc gia khác. Từ mức 5% dân số trên 65 tuổi, Việt Nam dự kiến sẽ chạm ngưỡng 14% trong thời gian ngắn. Thời gian hưởng lợi từ dân số vàng ước tính chỉ còn khoảng hơn 15 năm.

Trong khi đó, thu nhập bình quân đầu người tại thời điểm lực lượng lao động đạt đỉnh vẫn ở mức trung bình thấp, cho thấy “dù đứng trước “mỏ vàng dân số”, chúng ta chưa có đủ “công cụ khai thác” tương xứng”.

Theo GS. Lê Anh Vinh, bài toán cốt lõi không nằm ở số lượng dân số, mà ở chất lượng nguồn nhân lực: “Nếu không nâng cấp năng lực kỹ thuật số và kỹ năng công nghệ, dân số vàng có thể trở thành gánh nặng thay vì động lực”

KHOẢNG TRỐNG NHÂN LỰC STEM CỦA VIỆT NAM

Sự chuyển dịch cơ cấu lao động giai đoạn 2010–2019 phản ánh rõ xu hướng kinh tế mới: lao động nông, lâm, ngư nghiệp giảm từ khoảng 50% xuống 35%; công nghiệp tăng từ 21% lên 30%; dịch vụ tăng từ 30% lên 35%. Việc làm kỹ năng thấp thu hẹp cả về quy mô lẫn thu nhập, trong khi nhu cầu nhân lực công nghệ, kỹ thuật, dịch vụ hiện đại tăng mạnh.

Tuy nhiên, quy mô và cấu trúc giáo dục đại học hiện nay vẫn chưa bắt kịp yêu cầu đó. Đặc biệt trong thời đại công nghệ, tỷ lệ sinh viên Việt Nam theo học STEM vẫn còn thấp. Cụ thể, dù tỷ lệ sinh viên theo học STEM chiếm khoảng 27–31% tổng số sinh viên (tương đương 560.000–600.000 sinh viên trong tổng số 2,1–2,2 triệu sinh viên), nhưng tính trên quy mô dân số 100 triệu người, mật độ chỉ đạt khoảng 55–56 sinh viên STEM trên một vạn dân.

So sánh quốc tế cho thấy khoảng cách đáng kể. Ở Singapore, sinh viên STEM chiếm khoảng 46% tổng số sinh viên, tương đương 200–250 người trên một vạn dân. Hàn Quốc đạt khoảng 150–160 sinh viên STEM trên một vạn dân; Israel khoảng 140–180; Phần Lan đạt 120–140; Đức khoảng 110–130; trung bình European Union dao động 80–100 trên một vạn dân.

Như vậy, dù tỷ lệ STEM trong tổng số sinh viên của Việt Nam không quá thấp, nhưng do quy mô đại học trên dân số còn hạn chế, mật độ sinh viên STEM tính trên đầu dân vẫn thấp hơn nhiều nền kinh tế phát triển và đổi mới sáng tạo mạnh.

Chính vì thế, mục tiêu nâng tỷ lệ sinh viên STEM lên 35% vào năm 2030 đã được xác định trong Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050. Đây không chỉ là con số kỹ thuật, mà là định hướng chiến lược để xây dựng lực lượng lao động cho kỷ nguyên số.

TÍCH HỢP KHUNG NĂNG LỰC SỐ VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀO  GIÁO DỤC PHỔ THÔNG

Song song với STEM là câu chuyện năng lực số. Theo khảo sát dựa trên khung DigComp (Digital Competence Framework for Citizens – Khung năng lực số dành cho công dân do European Commission phát triển), mức độ thành thạo trung bình về kỹ năng số của công dân Việt Nam đạt 1,56/3 – tương đương mức cơ bản. Hai lĩnh vực mạnh nhất là thông tin – dữ liệu và giao tiếp – hợp tác; yếu nhất là an toàn số và sáng tạo nội dung số.

Đáng chú ý, học sinh chủ yếu tự học kỹ năng số, vai trò của gia đình còn hạn chế. Năng lực an toàn số thấp hơn mặt bằng chung, và học sinh có kiến thức công nghệ tốt chưa chắc có năng lực an toàn số cao hơn.

“Hiểu biết kỹ thuật không đồng nghĩa với sử dụng an toàn. Nếu không được giáo dục bài bản, rủi ro trên môi trường số sẽ ngày càng lớn, đặc biệt khi AI và nền tảng số phát triển nhanh chóng”, GS. Lê Anh Vinh nói.

Trước thực trạng đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tham gia sáng kiến của UNESCO từ năm 2018 để xây dựng khung năng lực số cho học sinh khu vực châu Á – Thái Bình Dương, dựa trên khung toàn cầu và DigComp của châu Âu. Việt Nam xác định 7 miền năng lực: vận hành thiết bị số; xử lý thông tin và dữ liệu; giao tiếp – hợp tác; tạo nội dung số; an toàn số; giải quyết vấn đề; và định hướng nghề nghiệp. Đến năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành khung năng lực số chính thức cho học sinh với một số điều chỉnh.

Đặc biệt, theo GS Lê Anh Vinh, kế hoạch tích hợp Khung năng lực số và năng lực trí tuệ nhân tạo vào chương trình giáo dục phổ thông ngay từ học kỳ II năm 2025 là một bước đi chiến lược. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc dạy kỹ năng sử dụng công nghệ, mà còn là bồi dưỡng tư duy kiến tạo và đạo đức số cho cả học sinh lẫn giáo viên, đảm bảo thế hệ tương lai sẵn sàng thích ứng với sự dịch chuyển cơ cấu lao động mạnh mẽ.

“Chúng ta không thể chỉ dạy học sinh cách sử dụng công cụ. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu cách công nghệ vận hành, cách dữ liệu được khai thác, và cách đưa ra quyết định có trách nhiệm trong môi trường số”, GS. Lê Anh Vinh nhấn mạnh.

Theo ông, trong bối cảnh cơ cấu lao động đang dịch chuyển mạnh, AI và tự động hóa có thể thay thế nhiều công việc kỹ năng thấp. Nếu không chuẩn bị từ sớm, lực lượng lao động trẻ hôm nay có thể trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất trong tương lai.