Việt Nam cần một “hệ thần kinh số” cho hạ tầng xanh

Biến đổi khí hậu đã trở thành thách thức toàn cầu, không còn là vấn đề thuần túy về môi trường mà đã trở thành một bài toán kinh tế – xã hội, tác động trực tiếp đến tăng trưởng, việc làm và an ninh quốc gia.

Năm 2023 được ghi nhận là năm nóng nhất trong lịch sử nhân loại, đi kèm với thiên tai cực đoan, hạn hán, ô nhiễm và mất đa dạng sinh học, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh lương thực và sự ổn định quốc tế.

ĐẦU TƯ XANH – ĐỘNG CƠ MỚI CHO TĂNG TRƯỞNG BỀN VỮNG

Kinh tế xanh đang nổi lên như mô hình tăng trưởng tất yếu. “Xanh hóa” sản xuất, thúc đẩy đầu tư xanh và giảm phát thải carbon trở thành chiến lược trung tâm của nhiều quốc gia và tập đoàn toàn cầu. Đầu tư xanh không chỉ là dòng vốn hướng tới bảo vệ môi trường, mà còn là công cụ tài chính mới giúp đảm bảo khả năng chống chịu và tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế.

Tại Tọa đàm chính sách: Giải pháp thúc đẩy công trình xanh, giao thông xanh hướng tới mục tiêu phát triển bền vững chiều 16/10, Thạc sĩ Tạ Đức Bình, Ban Kinh tế tài nguyên và môi trường, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng đầu tư xanh được hiểu là phân bổ vốn cho các dự án tạo tác động tích cực về môi trường và xã hội, từ năng lượng tái tạo, hạ tầng giao thông xanh, nông nghiệp thông minh đến công nghệ xử lý chất thải. Đây cũng là chìa khóa để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc – đặc biệt là SDG7 (năng lượng sạch), SDG9 (công nghiệp đổi mới và hạ tầng) và SDG13 (hành động vì khí hậu).

Theo ông Bình, mỗi khoản đầu tư xanh không chỉ tạo ra “sản phẩm xanh”, mà còn tạo ra “việc làm xanh”, mở rộng các ngành nghề dựa trên công nghệ sạch và đổi mới sáng tạo. “Vòng tròn phát triển này – nơi đầu tư tạo ra tăng trưởng, tăng trưởng thúc đẩy công nghệ, và công nghệ quay lại hỗ trợ giảm phát thải – chính là nền tảng cho một nền kinh tế xanh bền vững”, ông Bình nói.

“HỆ THẦN KINH SỐ” CỦA HẠ TẦNG VẬT CHẤT

Chia sẻ về kinh nghiệm của Trung Quốc, Thạc sĩ Bình cho rằng Trung Quốc không phát triển theo hướng “xanh hóa” rời rạc từng ngành, mà xây dựng một chiến lược xanh mang tính hệ thống. Quá trình chuyển đổi xanh được định hướng theo chiều sâu, nghĩa là song song với việc giảm phát thải và phát triển năng lượng sạch, họ tạo dựng luôn nền công nghiệp xanh vững chắc.

Trung Quốc bắt đầu bằng việc hình thành “bộ khung xương sống” hạ tầng vật chất: hệ thống lưới điện sạch trải dài, mạng lưới giao thông xanh, đô thị xanh, và hạ tầng logistics hỗ trợ năng lượng tái tạo. Những cấu trúc này đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ nền kinh tế xanh. Tuy nhiên, điểm tạo nên khác biệt thực sự là “hệ thần kinh trung ương” của bộ khung đó — chính là hạ tầng số và công nghệ thông minh, bao gồm trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số hóa, điện toán đám mây và dữ liệu lớn (Big Data).

“Trung Quốc không chỉ sản xuất hàng hóa. Họ sản xuất khả năng sản xuất – tức là tri thức, kỹ năng và hạ tầng số cần để tái tạo mọi thứ ở quy mô cực kỳ lớn. Đây mới chính là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của Trung Quốc”, chuyên gia cho biết.

Theo ông, Trung Quốc là một ví dụ điển hình cho cách một quốc gia có thể khai thác cơ hội xanh một cách nhanh chóng và có chiều sâu, chứ không chỉ đơn thuần chạy theo xu hướng. Chính sự kết hợp giữa hạ tầng vật chất và hạ tầng số đã giúp Trung Quốc trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu về đầu tư xanh và công nghệ năng lượng sạch. Thậm chí, Trung Quốc đang tạo ra "công nghiệp hóa lần thứ hai", một nền kinh tế dựa trên điện năng rẻ, sạch và dữ liệu.

Trung Quốc cũng có Ủy ban chuyên trách phát triển xanh, đóng vai trò điều phối các bộ ngành và hoạch định chính sách thống nhất. Nhà nước được ví như “nhạc trưởng”, giữ vai trò điều phối tổng thể, còn thị trường và doanh nghiệp là “dàn nhạc” tự vận hành, phát huy sức sáng tạo và hiệu quả kinh tế. Cơ chế này giúp Trung Quốc vừa duy trì định hướng chiến lược thống nhất, vừa đảm bảo năng động thị trường.

Trong khi đó, theo nghiên cứu của Bain & Company, phối hợp cùng Google và Standard Bank, khu vực Đông Nam Á đang mắc kẹt trong một “vòng lặp công nghệ – đầu tư – hạ tầng” khiến tiến trình chuyển đổi xanh diễn ra chậm chạp.

Các dự án năng lượng tái tạo có lợi nhuận thấp, thiếu các mô hình thành công để nhân rộng. Trong khi đó, hệ thống pháp lý và lưới điện yếu, chưa sẵn sàng tiếp nhận năng lượng xanh, gây giảm động lực đầu tư vào công nghệ mới. Các ngân hàng quốc tế cũng e ngại khi thiếu chuẩn mực thống nhất, dữ liệu minh bạch và khung pháp lý rõ ràng.

“ASEAN vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, dù tiềm năng năng lượng tái tạo rất lớn. Tỷ lệ năng lượng tái tạo trong khu vực vẫn thấp hơn 30% so với trung bình toàn cầu, trong khi tỷ lệ xe điện dưới 1,5%, thấp hơn 8 lần so với châu Âu và Trung Quốc”, ông Bình nói.

CHUYỂN ĐỔI XANH KHÔNG CHỈ LÀ BÀI TOÁN NĂNG LƯỢNG, MÀ LÀ CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHỆ VÀ DỮ LIỆU

Trong bối cảnh công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và đổi mới sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ, Việt Nam đang ở một vị thế đặc biệt thuận lợi để kiến tạo hạ tầng xanh thông minh của riêng mình. Công nghệ đóng vai trò trung tâm – vừa là động lực, vừa là nền tảng để hình thành hệ sinh thái đầu tư xanh toàn diện.

Theo chuyên gia, Việt Nam đang sở hữu “cơ hội vàng” để tiếp cận nguồn vốn quốc tế, thu hút dòng vốn FDI, ODA và các quỹ đầu tư ESG toàn cầu – đặc biệt là các quỹ khí hậu và đổi mới công nghệ. Song song với đó, quá trình chuyển giao và làm chủ công nghệ tiên tiến trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, lưu trữ điện, sản xuất sạch và số hóa chuỗi cung ứng sẽ giúp Việt Nam bứt phá trong nền kinh tế carbon thấp. Sự phát triển của công nghệ xanh còn mở ra các ngành nghề mới, tạo việc làm chất lượng cao, gắn với kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo vì môi trường.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức cần giải quyết. Trước hết là chi phí vốn và công nghệ còn cao, khiến các dự án xanh khó cạnh tranh với mô hình truyền thống. Bên cạnh đó, rủi ro “greenwashing” – khi thiếu cơ chế giám sát dữ liệu minh bạch – có thể làm giảm niềm tin của nhà đầu tư. Thiếu các cơ chế ưu đãi đủ mạnh về thuế, tín dụng và hạ tầng số cũng khiến việc hình thành hệ sinh thái công nghệ xanh còn chậm.

Chuyển đổi xanh không chỉ là bài toán năng lượng, mà là cuộc cách mạng công nghệ và dữ liệu. Hạ tầng xanh chỉ thực sự vận hành hiệu quả khi có một “hệ thần kinh số” – nơi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và số hóa điều phối toàn bộ dòng năng lượng, dòng vốn và dòng thông tin.

Theo Thạc sĩ Tạ Đức Bình, để khai thác tối đa tiềm năng này, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện “hệ sinh thái đầu tư xanh”, bao gồm cả khung pháp lý, cơ chế ưu đãi hấp dẫn, và năng lực giám sát – phân tích dữ liệu minh bạch.

Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam sẽ cần khoảng 368 tỷ USD vào năm 2040 để đạt mục tiêu giảm phát thải ròng về 0. Nhu cầu tài chính khổng lồ này đi kèm thách thức về huy động vốn và xây dựng năng lực đổi mới, hạ tầng sản xuất và đào tạo nhân lực.