Quản lý thị trường tài sản mã hóa: Ngăn chặn lừa đảo và các giao dịch "chợ đen"

Trên phạm vi toàn cầu, vốn hóa thị trường tài sản mã hóa hiện ở mức nghìn tỷ USD. Theo IMARC, năm 2024 vốn hóa thị trường crypto được định giá khoảng 2.492,7 tỷ USD, dự báo sẽ tăng lên đến 6.293,2 tỷ USD vào năm 2033, tương ứng tốc độ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 9,7 % trong giai đoạn 2025–2033. Thậm chí, theo hãng nghiên cứu Mordor Intelligence, thị trường có thể đạt 7,98 nghìn tỷ USD vào năm 2030 với CAGR khoảng 30,1 %. 

Tại Việt Nam, thị trường tài sản mã hóa cũng diễn ra rất sôi động. Theo thống kê, Việt Nam hiện có trên 17 triệu người dùng đang sở hữu tài sản mã hóa và đứng thứ năm trên thế giới. Đáng chú ý, theo Thượng tá Nguyễn Thành Chung, Cục An ninh mạng và Phóng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, bên cạnh giao dịch trên các sàn quốc tế, hoạt động trao đổi mua bán tài sản mã hóa giữa cá nhân với cá nhân trên không gian mạng còn diễn ra dưới hình thức “chợ đen”. Theo đó, trên các nền tảng mạng xã hội đang tồn tại rất nhiều hội nhóm kín mua bán, trao đổi tài sản mã hóa với số lượng thành viên lên đến hàng trăm nghìn người.

TÀI SẢN MÃ HÓA BỊ LỢI DỤNG ĐỂ PHỤC VỤ CHO CÁC HOẠT ĐỘNG LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN

“Đối với các hội nhóm này, thành viên đăng thông tin về nhu cầu mua bán hoặc trao đổi tài sản mã hóa. Nếu khớp lệnh, các thành viên sẽ trực tiếp giao dịch với nhau”, Thượng tá Nguyễn Thành Chung nói. Uy tín của người mua, người bán tài sản mã hóa chỉ dựa vào đánh giá của các thành viên, đặc biệt là các thành viên kỳ cựu trong hội nhóm. 

Vấn đề đáng chú ý nhất hiện nay là tài sản mã hóa bị lợi dụng để phục vụ cho các hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Thượng tá Nguyễn Thành Chung cho biết qua theo dõi cho thấy trong quá trình gây án, các đối tượng thường xuyên thay đổi số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng và đặc biệt là dùng ví tài sản mã hóa nhằm né tránh sự phát hiện, điều tra của cơ quan chức năng.

Thống kê từ tháng 12/2019 đến tháng 5/2024 đã phát hiện gần 20.000 vụ việc, vụ án, gây thiệt hại hơn 12.000 tỷ đồng. Phần lớn số tiền do phạm tội mà có được chuyển đổi sang tài sản mã hóa thông qua các dịch vụ trao đổi ngang hàng (P2P) trên các sàn quốc tế như Binance, OKX, HTX…, gây nhiều khó khăn cho công tác điều tra và xử lý.

Một hình thức lừa đảo khác là thông qua các dự án phát hành tài sản mã hóa. Nhiều đối tượng tự tạo ra đồng coin không có giá trị quy đổi trên thị trường hoặc có thanh khoản rất thấp, chỉ giao dịch nội bộ trong nhóm. Điều này khiến nhà đầu tư luôn đối mặt nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản, khi kẻ phát hành có thể tùy ý điều chỉnh giá trị đồng coin về mức vô nghĩa hoặc khiến nó mất hoàn toàn khả năng thanh khoản. Tình trạng này đang diễn ra khá phổ biến.

Tội phạm còn thực hiện huy động vốn dưới danh nghĩa đầu tư vào tài sản mã hóa, kèm theo cam kết trả lãi suất cao cho người tham gia. Sau khi gom được số tiền lớn, các đối tượng thường bỏ trốn hoặc tìm cách trì hoãn, không hoàn trả nhằm chiếm đoạt. Đáng chú ý, vào tháng 9/2023, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đã phối hợp với Công an tỉnh Lào Cai triệt phá đường dây huy động vốn trái phép thông qua phát hành đồng tiền mã hóa có tên Helquin. Cơ quan chức năng đã khởi tố 13 đối tượng, đồng thời thu giữ, tạm giữ số tiền và tài sản trị giá hơn 440 tỷ đồng.

Các sàn giao dịch tài sản mã hóa hiện đang thu thập và lưu trữ khối lượng lớn thông tin khách hàng, trong đó có nhiều dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Điều này đặt ra rủi ro lớn đối với an ninh dữ liệu quốc gia, quyền riêng tư và bảo mật thông tin của người dùng khi tham gia giao dịch.

Thống kê cho thấy đã xảy ra hàng chục vụ tấn công mạng nhằm vào hệ thống thông tin của các sàn giao dịch tài sản mã hóa, gây thiệt hại hàng chục tỷ USD. Không chỉ dừng lại ở thiệt hại kinh tế, nhiều vụ việc còn khiến dữ liệu cá nhân của khách hàng bị xâm phạm, đặt ra những lo ngại nghiêm trọng về mức độ tuân thủ quy định pháp luật liên quan đến an toàn hệ thống thông tin và an ninh mạng của các sàn giao dịch này.

TÁC ĐỘNG XẤU VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ

Theo cơ quan chức năng, dựa trên tính ẩn danh, giao dịch xuyên biên giới, tài sản mã hóa đã bị tội phạm triệt để lợi dụng, tạo ra một thị trường ngầm trong việc lưu chuyển, làm phương tiện thanh toán cho những hoạt động bất hợp pháp trên không gian mạng, tiềm ẩn nhiều nguy cơ ảnh hưởng an ninh quốc gia, an toàn xã hội. 

“Các giao dịch tài sản mã hóa không qua kiểm soát của cơ quan nhà nước có thể gây tác động xấu về chính sách tiền tệ”, Thượng tá Nguyễn Thành Chung nói. Ông nhận định, các giao dịch tài sản mã hóa diễn ra ngoài khuôn khổ quản lý chính thức tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ thống tài chính – tiền tệ. Việc một lượng tiền đáng kể được luân chuyển hằng ngày mà không thông qua hệ thống tổ chức tín dụng có thể gây khó khăn cho công tác giám sát, ảnh hưởng đến vai trò quản lý thị trường tiền tệ cũng như hoạt động điều hành kinh tế vĩ mô.

Một lượng lớn nhà đầu tư Việt Nam hiện tham gia mua bán, đầu tư tài sản mã hóa và giao dịch trực tiếp trên các sàn quốc tế, khiến dòng tiền chảy ra nước ngoài nhưng khó được kiểm soát. Bên cạnh đó, nhiều cá nhân, tổ chức thu lợi đáng kể từ hoạt động đào và kinh doanh tài sản mã hóa song chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kê khai, nộp thuế, dẫn tới nguy cơ thất thu ngân sách.

Hơn nữa, tình trạng sử dụng tài khoản thanh toán không chính chủ hoặc tài khoản thanh toán cho thuê, cho mượn phục vụ cho các giao dịch tài sản mã hóa đang diễn biến rất phức tạp, gây khó khăn cho việc quản lý của các cơ quan chức năng.

Thượng tá Nguyễn Thành Chung cho biết trong thời gian tới, hệ thống thông tin của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa sẽ phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, điều kiện về an toàn công nghệ thông tin trước khi đưa vào vận hành. Bộ Công an sẽ chủ trì việc thẩm định mức độ bảo mật, an toàn, an ninh của các hệ thống này, nhằm bảo đảm tuân thủ các quy định về an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu. 

Thứ nhất, các tổ chức có nhu cầu xin cấp phép thí điểm thị trường tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về thí điểm thị trường tài sản mã hóa cần tuân thủ đầy đủ các quy định liên quan, đặc biệt là quy định liên quan tới việc đánh giá, thẩm định hệ thống thông tin cấp độ 4 và tuân thủ việc xây dựng các quy trình giám sát giao dịch, giám sát rủi ro, quy trình phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố.

Thứ hai, các cá nhân sở hữu tài sản mã hóa cần lưu ý, trong thời gian 6 tháng kể từ khi tổ chức thí điểm thị trường tài sản mã hóa đầu tiên được cấp phép, để chuyển tài sản mã hóa về giao dịch trong nước. Việc giao dịch tài sản mã hóa tại các sàn giao dịch nội địa sẽ góp phần đảm bảo quyền lợi của khách hàng khi có tranh chấp xảy ra, qua đó cũng góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tội phạm nói chung, tội phạm sử dụng công nghệ cao nói riêng, cũng như công tác phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố.

Thứ ba, chính phủ sẽ tập trung nghiên cứu, nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Thứ tư là sự phối hợp quản lý nhà nước đối với lĩnh vực tài sản mã hóa, đặc biệt là mối quan hệ giữa các đơn vị nghiệp vụ của Bộ Công an, trong đó có Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Khoa học và Công nghệ, từ khi cấp phép cho đến khi kết thúc thí điểm, chú trọng công tác kiểm tra, giám sát chấp hành quy định pháp luật trong quá trình thí điểm của tổ chức, cá nhân tham gia.