Nhân tài AI có thể trở thành động lực thu hút đầu tư cho Việt Nam

Dòng vốn đầu tư cho AI đang tập trung ngày càng mạnh vào một số quốc gia và trung tâm công nghệ có lợi thế về nhân lực, hạ tầng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo OECD, các doanh nghiệp AI trên toàn cầu thu hút 258,7 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm trong năm 2025, tương đương 61% tổng vốn VC toàn cầu. Các doanh nghiệp AI tại Mỹ chiếm khoảng 75% tổng giá trị các thương vụ VC vào lĩnh vực này, tương đương khoảng 194 tỷ USD. Những con số này cho thấy dòng vốn AI đang tập trung cao vào các hệ sinh thái đã có sẵn năng lực công nghệ, doanh nghiệp dẫn dắt và nguồn nhân lực chuyên môn.

Theo ông Mike Merceda, Giám đốc Quan hệ Đối tác Doanh nghiệp và Đổi mới sáng tạo mở khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC), Plug and Play, bài toán với Việt Nam không chỉ là đào tạo thêm kỹ sư AI, mà là làm thế nào để thu hút, giữ chân và tập trung được những nhân tài có khả năng tạo ra công nghệ, doanh nghiệp và hệ sinh thái mới.

NHÂN TÀI AI CÓ THỂ TRỞ THÀNH “NAM CHÂM” HÚT VỐN

Chia sẻ tại Diễn đàn đổi mới sáng tạo Việt Nam - Nhật Bản mới đây, ông Mike Merceda cho rằng nhân tài có thể trở thành một trong những yếu tố quan trọng trong quyết định của các doanh nghiệp công nghệ lớn khi họ lựa chọn nơi đầu tư.

Ông dẫn lại cuộc trao đổi với các lãnh đạo Google tại châu Á, theo đó doanh nghiệp này sẵn sàng đặt hoạt động sản xuất hoặc đầu tư ở những nơi có các nhà nghiên cứu AI hàng đầu và có thể xây dựng được nguồn nhân lực đủ mạnh.

Trong các ngành truyền thống, nhà đầu tư thường quan tâm trước hết đến thị trường, chi phí, hạ tầng, chuỗi cung ứng hay ưu đãi đầu tư. Nhưng với AI, một phần giá trị lớn nhất nằm ở năng lực con người. Một trung tâm dữ liệu có thể được xây dựng trong vài năm, nhưng để hình thành một cộng đồng các nhà nghiên cứu AI hàng đầu cần thời gian dài hơn nhiều.

Đây cũng là lý do cuộc cạnh tranh thu hút nhân tài AI đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Theo Báo cáo Top Talent Tracker Q2 2026 của Boston Consulting Group, lượng di chuyển xuyên biên giới của nhân lực AI giảm 12% trong năm 2025, so với năm 2024. Mỹ vẫn là điểm đến lớn nhất của nhân tài AI, nhưng là quốc gia duy nhất trong các nhóm nhân lực chủ chốt được BCG theo dõi bị giảm thị phần thu hút ở lĩnh vực AI, cho thấy lợi thế của Mỹ đang bị thách thức. Thực tế, các quốc gia không chỉ cạnh tranh bằng mức lương, mà còn bằng môi trường nghiên cứu, cơ hội khởi nghiệp, khả năng tiếp cận vốn, dữ liệu, hạ tầng tính toán và thị trường.

Ông Mike Merceda cho biết Singapore là một ví dụ. Cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung phức tạp, Singapore đang nổi lên như một điểm đến cho các công ty AI nhờ môi trường kinh doanh, chính sách thu hút nhân tài và khả năng kết nối với thị trường quốc tế.

“Nhân tài không đứng riêng trong bài toán thu hút đầu tư. Nhân tài có thể kéo theo doanh nghiệp; doanh nghiệp kéo theo vốn; vốn lại tạo thêm việc làm, nghiên cứu và cơ hội cho nhân tài. Khi vòng tuần hoàn này hình thành, một hệ sinh thái AI có thể tự củng cố và tăng tốc”, ông Mike Merceda nói. Đối với Việt Nam, đây là cơ hội nhưng cũng là thách thức. Nếu chỉ tập trung đào tạo số lượng lớn kỹ sư nhưng thiếu môi trường để các chuyên gia AI làm nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thương mại hóa công nghệ, lợi thế nhân lực rất khó chuyển thành lợi thế đầu tư.

“Ngược lại, nếu Việt Nam hình thành được một số cụm AI có khả năng quy tụ nhà nghiên cứu, startup, doanh nghiệp lớn và các trung tâm R&D quốc tế, nhân tài có thể trở thành một trong những lợi thế cạnh tranh mới của nền kinh tế”, chuyên gia cho biết.

TẠO HỆ SINH THÁI ĐỂ GIỮ CHÂN NHÂN TÀI AI

Bên cạnh đó, theo ông Mike Merceda, bài toán khó hơn không phải chỉ là thu hút nhân tài AI đến Việt Nam, mà là tạo đủ điều kiện để họ ở lại, nghiên cứu, khởi nghiệp và tạo ra giá trị. Do vậy, cần nhìn AI trong mối quan hệ với những ngành công nghiệp thực tế thay vì coi AI như một lĩnh vực công nghệ độc lập. Các hướng có tiềm năng gồm sản xuất, nông nghiệp – thực phẩm, năng lượng, drone và bán dẫn.

“Một nhà nghiên cứu giỏi nếu chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm có thể tạo ra một công trình khoa học. Nhưng khi kết nối với doanh nghiệp sản xuất, nguồn dữ liệu thực tế, hạ tầng tính toán và vốn đầu tư, năng lực đó có thể phát triển thành một sản phẩm, startup hoặc giải pháp công nghiệp”, ông Mike Merceda nói.

AI cũng đang chuyển dần từ phần mềm sang thế giới vật lý, với robot hình người, máy móc, logistics, hàng hải và sản xuất. Đây sẽ là không gian lớn cho những doanh nghiệp có khả năng kết hợp AI với năng lực công nghiệp. Vì vậy, chính sách nhân tài không thể tách rời chính sách công nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Theo ông Mike Merceda, Việt Nam có thể tận dụng nguồn nhân lực và năng lực sản xuất trong nước kết hợp với công nghệ, vốn và chuỗi giá trị của các đối tác quốc tế. Khi đó, thu hút nhân tài không chỉ nhằm giải quyết bài toán thiếu nhân lực cho doanh nghiệp trong nước, mà còn trở thành một chiến lược thu hút đầu tư.