Trọng tâm của dự thảo luật là khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò và nguyên tắc hoạt động xuất bản trong giai đoạn phát triển mới. Xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia.

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 5/8, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày tờ trình tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

KHẲNG ĐỊNH RÕ HƠN VAI TRÒ VÀ VỊ TRÍ CỦA HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN TRONG GIAI ĐOẠN MỚI

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh việc cần thiết sửa đổi, bổ sung luật nhằm khắc phục những hạn chế của Luật Xuất bản năm 2012.

Cùng với đó, tạo hành lang pháp lý, thúc đẩy hoạt động xuất bản phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa, đáp ứng yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế và các chiến lược, chương trình phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Dự thảo gồm 3 điều; sửa đổi, bổ sung nội dung của 27/54 điều. Trong đó có 17 điều về cải cách thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền và phân định thẩm quyền đã được cụ thể hóa tại các nghị quyết, nghị định của Chính phủ ban hành theo các nghị quyết của Quốc hội (có hiệu lực đến hết ngày 28/02/2027). Có 10 điều được sửa đổi, bổ sung để thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng và giải quyết một số bất cập trong hoạt động xuất bản.

Trọng tâm của dự thảo luật là khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò và nguyên tắc hoạt động xuất bản trong giai đoạn phát triển mới. Xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia.

Bên cạnh đó, chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển; hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động xuất bản trên môi trường số; hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung; hoàn thành cơ chế kiểm soát nội dung xuất bản phẩm…

Đặc biệt, dự thảo quy định chính sách để hoàn thiện các quy định về mô hình hoạt động, các chức danh lãnh đạo và biên tập viên nhà xuất bản.

Theo đó, bổ sung chính sách nhà nước đầu tư phát triển tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia đa nền tảng, đa sản phẩm.

Đồng thời, sửa đổi các quy định về quản trị, tiêu chuẩn lãnh đạo và biên tập theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển trên môi trường số.

Báo cáo thẩm tra tóm tắt dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết Ủy ban nhất trí với phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của dự thảo Luật; đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo quan tâm hơn đến nguồn lực triển khai thi hành luật, nhất là các quy định về chuyển đổi số, xuất bản phẩm điện tử, xuất bản số và phát triển công nghiệp văn hóa.

LÀM RÕ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC NỀN TẢNG SỐ

Thảo luận tại tổ, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk đề nghị cần làm rõ quy định về mô hình “tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia”.

Đại biểu phân tích ở các quốc gia khác, một nhà xuất bản có thể tích hợp nhiều thành tố, từ tạp chí khoa học thuần túy cho đến gắn chặt với thương mại điện tử. Thực tế qua khảo sát tại Việt Nam, nhiều nhà sách hiện nay có doanh thu chủ yếu đến từ văn phòng phẩm (chiếm 60–70%).

Đại biểu băn khoăn nếu xây dựng tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia thì việc khai thác hạ tầng điện tử cho hoạt động thương mại sẽ được quy định ra sao.

Còn đại biểu Ngô Sỹ Cường, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long đánh giá cao việc dự thảo luật kịp thời tiếp cận xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xuất bản. Tuy nhiên, cơ quan chủ trì soạn thảo cần phối hợp với cơ quan chuyên môn để xác định rõ tiêu chí kỹ thuật về mức độ AI ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi, bảo đảm tính khả thi trong công tác hậu kiểm.

Đại biểu Ngô Sỹ Cường đề nghị quy định cụ thể hơn về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, bảo đảm minh bạch nguồn dữ liệu, xác định trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do AI hỗ trợ tạo lập, bảo vệ quyền tác giả và phòng, chống thông tin sai lệch.

Từ thực tiễn quản lý tại địa phương biên giới, đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn, đề nghị bổ sung quy định về quản lý hoạt động phát hành xuất bản phẩm trên môi trường số; làm rõ trách nhiệm của nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong kiểm soát hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân phân tích nhiều giao dịch mua bán xuất bản phẩm hiện được thực hiện qua tài khoản cá nhân, tài khoản ảo hoặc giữa người tiêu dùng trong nước với tổ chức, cá nhân ở nước ngoài. Việc thanh toán, vận chuyển đều thông qua nền tảng số và đơn vị chuyển phát, không đi qua các cơ sở phát hành đã đăng ký tại địa phương, gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý.

Đặc biệt, việc phát hiện và xử lý hành vi phát hành xuất bản phẩm giả, xuất bản phẩm lậu, không rõ nguồn gốc hoặc có nội dung vi phạm trên môi trường mạng đang liên quan đến nhiều cơ quan quản lý khác nhau. Trong khi đó, cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan còn hạn chế. 

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong việc lưu trữ, cung cấp thông tin khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành kiểm tra. Đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý về văn hóa, công an, công thương, khoa học và công nghệ.