Xã Tà Xùa (Sơn La), nơi hơn 99% dân số là đồng bào Mông, đang từng bước trở thành điểm đến du lịch sinh thái giàu bản sắc. Sự phát triển của du lịch không chỉ góp phần giảm nghèo, nâng cao thu nhập mà còn tạo việc làm ổn định, giúp nhiều lao động người Mông ở địa phương không còn phải rời quê mưu sinh...

Vừa qua, trong chuyến Famtrip "Tà Xùa - Điểm hẹn trên mây 2026" do UBND xã Tà Xùa tổ chức, chúng tôi không chỉ trải nghiệm các điểm du lịch, mà còn chứng kiến sự đổi thay trong đời sống người dân. Nếu trước đây sinh kế chủ yếu dựa vào trồng trọt, chăn nuôi thì nay du lịch đã mở ra nhiều cơ hội việc làm.

Theo thống kê của địa phương, toàn xã hiện có khoảng 300 người Mông làm nghề xe ôm phục vụ du khách tại các điểm tham quan, riêng khu vực sống lưng khủng long Tà Xùa có gần 100 người. 

NGƯỜI MÔNG TỰ TẠO SINH KẾ MỚI

Tuyến đường từ điểm dừng xe xuống sống lưng khủng long dài chưa đến 2 km nhưng dốc cao, nhiều rãnh sâu và một bên là vực nên việc di chuyển khá nguy hiểm. Vì vậy, giá xe ôm 100.000 đồng/khách cho cả lượt đi và về được du khách chấp nhận.

Anh Thào A Dũng, người Mông ở Tà Xùa, cho biết chiếc xe máy trị giá 16 triệu đồng đã gắn bó với công việc chở khách suốt gần 10 năm. Mỗi ngày anh phục vụ khoảng 5-6 lượt khách, thu nhập khoảng 600.000 đồng, sau khi trừ chi phí xăng còn lãi khoảng 500.000 đồng. Vào mùa săn mây, lượng khách tăng lên khoảng 10 lượt/ngày, thu nhập có thể đạt 1 triệu đồng. Trong khi đó, vợ anh vẫn làm nương rẫy với thu nhập thấp hơn.

Bên cạnh dịch vụ vận chuyển, nhiều hộ dân Mông tại khu vực "sống lưng khủng long" đã chuyển sang kinh doanh ăn uống phục vụ khách du lịch. Điển hình như ông Lường Việt Xuân, người đã mở quán được 5 năm với thực đơn gồm đồ uống, cơm lam, mì cùng các loại thịt và gà nướng. Dù đầu tư khoảng 370 triệu đồng để dựng quán và chi trả 6 triệu đồng tiền thuê mặt bằng mỗi tháng, ông cho biết lợi nhuận sau khi trừ chi phí chỉ đạt khoảng 6-7 triệu đồng.

Gia đình ông Thào A Tủa cũng mở quán phục vụ du khách với các món đặc sản như cơm lam, thịt nướng, cà phê và nước giải khát. Lượng khách trung bình mỗi ngày khoảng 30 người, riêng cao điểm mùa đông có thể lên tới 90 khách/ngày, mang về lợi nhuận bình quân 10 - 11 triệu đồng/tháng. Ngoài kinh doanh dịch vụ, gia đình ông vẫn duy trì trồng lúa nương và làm các sản phẩm thổ cẩm truyền thống để tăng thu nhập. Đặc biệt, mảnh đất 100 m2 được gia đình mua từ năm 2014 với giá 350 triệu đồng, nay đã được hỏi mua lại với giá trên 1 tỷ đồng.

Du lịch không chỉ tạo thêm việc làm cho lao động người Mông mà còn giúp nhiều hộ gia đình đa dạng nguồn thu từ vận chuyển, kinh doanh dịch vụ, bán nông sản và sản phẩm thổ cẩm. Dù thu nhập đã được cải thiện, tính mùa vụ của du lịch cùng chi phí đầu tư và sự cạnh tranh ngày càng lớn vẫn là những thách thức đối với người dân địa phương.

Đến bản Trống Tra, xã Tà Xùa, chúng tôi trải nghiệm nghề dệt vải lanh, vẽ sáp ong và nhuộm chàm. Nghệ nhân Vàng Thị Mì cho biết mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, như họa tiết đồng tiền tượng trưng cho sự sung túc, con bướm thể hiện khát vọng tự do, còn họa tiết chân gà gắn với nghi lễ đặt tên cho trẻ sơ sinh. Toàn bộ quy trình từ vẽ sáp ong đến nhuộm chàm đều được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ.

Hiện bản Trống Tra còn khoảng 10 hộ duy trì nghề truyền thống. Thay vì chỉ bán sản phẩm, nhiều gia đình chuyển sang phát triển du lịch trải nghiệm. Với mức phí khoảng 300.000 đồng/người, du khách được trực tiếp học vẽ sáp ong, nhuộm chàm và mang về sản phẩm do mình tự làm. Theo bà Mì, vào mùa cao điểm, gia đình có thể đón khoảng 100 lượt khách mỗi tháng, tạo thêm nguồn thu đáng kể, đồng thời góp phần bảo tồn nghề truyền thống.

Anh Vàng A Trống (26 tuổi), con trai bà Mì cho biết gia đình đã khôi phục nghề dệt vải lanh, vẽ sáp ong và nhuộm chàm khoảng hai năm nay để gìn giữ bản sắc văn hóa Mông và phát triển du lịch. Anh trực tiếp hướng dẫn, phiên dịch cho du khách, còn mẹ anh thực hiện các công đoạn vẽ sáp ong. Mô hình đã giúp cải thiện thu nhập so với trước, đồng thời tạo cơ hội để du khách hiểu hơn về văn hóa truyền thống của người Mông ở Tà Xùa.

SÔI ĐỘNG DỊCH VỤ LƯU TRÚ

Những ngày có mặt tại trung tâm xã Tà Xùa (Sơn La), chúng tôi không khỏi bất ngờ khi chứng kiến hàng loạt khách sạn, homestay và nhà hàng mọc lên san sát. Chỉ vài năm trước, nơi đây mới chỉ có một số ít điểm lưu trú, thì nay dọc tuyến đường trung tâm đã hình thành dãy cơ sở kinh doanh du lịch kéo dài hơn 1 km.

Ông Đỗ Văn Xiêm, Chủ tịch UBND xã Tà Xùa, cho biết toàn xã hiện có 148 hộ kinh doanh dịch vụ du lịch, trong đó 88 hộ kinh doanh nhà nghỉ cộng đồng, đáp ứng khoảng 3.000 khách/ngày đêm.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Tà Xùa ước đón khoảng 56.000 lượt khách, doanh thu du lịch đạt khoảng 54 tỷ đồng. Năm 2026, địa phương đặt mục tiêu đón 120.000 lượt khách và đạt doanh thu khoảng 120 tỷ đồng. Ông Xiêm khẳng định: "Du lịch là động lực quan trọng trong phát triển kinh tế và nâng cao đời sống người dân".

Chị Nguyễn Thị Hân, quản lý khách sạn Bản Village, cho biết cơ sở hiện có 18 phòng nghỉ với giá từ khoảng 700.000 đồng/phòng. Du lịch Tà Xùa mang tính mùa vụ rõ rệt, thời điểm hiện tại còn nhiều phòng trống, nhưng từ tháng 9 khi bắt đầu mùa săn mây công suất phòng bình quân đạt khoảng 70%, đặc biệt các ngày cuối tuần thường kín phòng.

"Khách sạn đi vào hoạt động mới được một năm rưỡi, sử dụng khoảng 5 lao động trong mùa thấp điểm và tăng lên khoảng 12 lao động vào mùa cao điểm. Đội ngũ nhân viên chủ yếu là người Mông, Thái và Mường, trong đó lao động người Mông được trả lương khoảng 6-7 triệu đồng/tháng và được bao ăn ở", chi Hân chia sẻ. 

Ông Nguyễn Thắng Phúc, Chi hội trưởng Chi hội Du lịch khu vực Bắc Yên - Tà Xùa kiêm chủ cơ sở Mùa Homestay, cho biết trước đây do nguồn cung hạn chế, một số đơn vị lữ hành và đại lý đã bao trọn phòng rồi đẩy giá mùa cao điểm từ 700.000-800.000 đồng lên tới 2 triệu đồng. Nhờ sự phối hợp điều chỉnh giữa Chi hội và các cơ sở lưu trú, giá thuê hiện đã ổn định hơn. Việc đưa dịch vụ về mức hợp lý không chỉ bảo đảm quyền lợi du khách mà còn hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

"Địa phương luôn ưu tiên tạo sinh kế cho người dân thông qua hoạt động du lịch. Tại các điểm tham quan, nhiều phụ nữ người Mông bán ngô nướng, khoai nướng, thịt nướng và các nông sản đặc trưng để phục vụ du khách. Trong thời gian tới, các hộ kinh doanh sẽ được bố trí vào khu vực chợ theo quy hoạch nhằm bảo đảm mỹ quan và thuận lợi cho công tác quản lý", ông Phúc thông tin thêm.

Nhấn mạnh chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của du lịch Tà Xùa, nhất là khi địa phương hướng tới thu hút khách quốc tế, ông Phúc cho biết những năm qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các đơn vị liên quan đã tổ chức nhiều lớp tập huấn về kỹ năng làm du lịch cho người dân. Tuy nhiên, quá trình nâng cao chất lượng dịch vụ cần thêm thời gian do nhiều đồng bào, đặc biệt là phụ nữ người Mông, vẫn chưa sử dụng thành thạo tiếng phổ thông.