Trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động xuất bản, tham gia sâu vào quá trình tạo lập nội dung. Dự thảo Luật cần khẳng định rõ sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân quyết định xuất bản và phát hành.

Sáng ngày 09/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

LÀM RÕ RANH GIỚI PHÁP LÝ “XUẤT BẢN PHẨM ĐIỆN TỬ”

Phát biểu thảo luận tại hội trường, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh cần xác định rõ “biên giới” của Luật Xuất bản trên không gian mạng.

Theo đại biểu, dự thảo quy định “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” là tác phẩm, tài liệu được tạo lập dưới hình thức tương tự xuất bản phẩm và phổ biến đến công chúng.

Về khái niệm "tương tự xuất bản phẩm", đại biểu đặt vấn đề một báo cáo khoa học dạng PDF, một luận văn trong kho dữ liệu mở, một cẩm nang doanh nghiệp, một podcast, newsletter hoặc một tài liệu trên website có thể đều mang hình thức "tương tự xuất bản phẩm".

Nếu không làm rõ thì ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, kho học liệu, thông tin thông thường trên internet sẽ rất khó xác định.

Do đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị Luật thiết kế rõ ba tầng: xuất bản phẩm, sản phẩm thông tin thực sự có tính chất xuất bản, và thông tin thông thường trên internet. Đồng thời, loại trừ rõ bài đăng mạng xã hội, blog cá nhân, trao đổi cá nhân, dữ liệu nghiên cứu mở, thông tin nội bộ trừ khi được tổ chức thành hoạt động xuất bản.

Còn đại biểu Đoàn Hùng Vũ, Đoàn đại biểu Quốc hôi tỉnh Đồng Tháp nhận định dự thảo luật đã thể chế hóa chủ trương tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản; đồng thời chú trọng ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ đề nghị cần tiếp tục rà soát, giải thích từ ngữ để làm rõ hơn ranh giới pháp lý giữa “xuất bản phẩm điện tử” và “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng”. Đại biểu nhấn mạnh hai loại nội dung này có nhiều điểm tương đồng về hình thức và phương thức phổ biến, trong khi quy trình và trách nhiệm pháp lý lại khác nhau.

BỔ SUNG TRÁCH NHIỆM  SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN

Quản lý việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản cũng là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm góp ý.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Đoàn đại biểu Quốc hôi thành phố Huế đánh giá cao việc dự thảo Luật đã bổ sung quy định yêu cầu xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng AI phải được thông báo và gắn nhãn.

Tuy nhiên, theo đại biểu, gắn nhãn mới giải quyết vấn đề minh bạch, chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý. Đại biểu đề nghị dự thảo Luật khẳng định rõ sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân quyết định xuất bản và phát hành. Việc sử dụng xuất bản phẩm, dữ liệu huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh trong thời đại AI, pháp luật phải trả lời 3 câu hỏi. Nội dung được tạo lập, thay đổi thế nào? Ai chịu trách nhiệm? Và khi có vấn đề, Nhà nước có thể truy xuất, xử lý ra sao? Nếu làm được điều đó thì Luật sẽ không chỉ giải quyết vướng mắc hôm nay mà còn tạo khung pháp lý bền vững cho một nền xuất bản số.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh cũng đề nghị bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, trí tuệ nhân tạo ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động xuất bản, tham gia sâu vào quá trình tạo lập nội dung. Tuy nhiên, AI không phải là chủ thể pháp luật nên không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản.

Việc bổ sung quy định này sẽ bảo đảm nguyên tắc xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm, nâng cao tính minh bạch và hạn chế việc lợi dụng AI để né tránh trách nhiệm pháp lý. Do đó, cần có quy định đủ rõ để vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ quyền tác giả và quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng.

Đóng góp ý kiến với nội dung này, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh đề nghị bổ sung các nguyên tắc về minh bạch, truy xuất, trách nhiệm. Theo đó, khi AI tham gia đáng kể vào việc tạo lập nội dung cốt lõi thì phải có cơ chế công khai hoặc xác định được mức độ tham gia.

Bên cạnh đó, phải có khả năng xác định nguồn dữ liệu và quá trình tạo lập nội dung ở mức cần thiết để kiểm tra, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm. Đặc biệt, việc sử dụng AI không làm giảm, chuyển giao hoặc miễn trừ trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản, người đứng đầu nhà xuất bản, biên tập viên và các chủ thể có liên quan.