Trong cuộc họp trực tuyến do Anh chủ trì ngày thứ Năm (2/4), hơn 40 quốc gia đã nhất trí khởi động một liên minh đa quốc gia nhằm khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz sau khi các cuộc giao tranh giữa Mỹ, Israel và Iran khép lại...

“Liên minh này sẽ huy động toàn bộ các công cụ ngoại giao và kinh tế để đưa eo biển Hormuz mở cửa trở lại một cách an toàn và bền vững”, Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper phát biểu tại cuộc họp.

Cuộc họp đầu tiên của liên minh diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump đang gia tăng sức ép lên các đồng minh châu Âu, kêu gọi họ tham gia nỗ lực mở lại eo biển Hormuz, nơi hàng nghìn con tàu vẫn mắc kẹt do lưu thông gần như tê liệt vì các rủi ro an ninh.

"Iran đã phong tỏa một tuyến hàng hải quốc tế và lợi dụng điều này để gây sức ép lên kinh tế toàn cầu", bà Cooper phát biểu tại cuộc họp, đồng thời cảnh báo nguy cơ gián đoạn nghiêm trọng đối với nguồn cung khí đốt, nhiên liệu hàng không, phân bón, qua đó đẩy chi phí sinh hoạt tăng cao.

Theo bà Cooper, liên minh sẽ huy động đồng bộ các công cụ ngoại giao và kinh tế để mở lại eo biển Hormuz. Hiện tuyến hàng hải này đang chịu cơ chế thu phí do Iran kiểm soát trực tiếp. Một trong những biện pháp được cân nhắc là áp thêm trừng phạt kinh tế đối với chính quyền Iran.

Bà Cooper cũng cho biết các nhà hoạch định quân sự sẽ xem xét khả năng triển khai các biện pháp hỗ trợ an ninh, như rà phá thủy lôi và hộ tống tàu thuyền, khi xung đột hạ nhiệt.

Theo Bộ Ngoại giao Italy, các đại diện của Italy, Hà Lan và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã cùng kêu gọi thiết lập một "hành lang nhân đạo" qua eo biển Hormuz nhằm bảo đảm hoạt động vận chuyển phân bón và ngăn chặn nguy cơ xảy ra khủng hoảng lương thực.

Bà Kaja Kallas, đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) cũng tham dự cuộc họp với tư cách đại diện cho EU.

"Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào tàu dân sự, cùng nguy cơ tái diễn các vụ việc tương tự, đã khiến hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz gần như tê liệt. Vì vậy, việc khôi phục tự do hàng hải an toàn, không thu phí và phù hợp với luật biển quốc tế tại tuyến hàng hải này đang trở thành một ưu tiên cấp bách”, bà Kallas phát biểu, đồng thời khẳng định EU ủng hộ mọi nỗ lực ngoại giao nhằm đạt mục tiêu đó.

Cuộc họp trực tuyến lần này chủ yếu nhằm đánh giá tình hình và thể hiện lập trường thống nhất giữa các bên, thay vì đưa ra quyết định triển khai cụ thể. Sau cuộc họp, liên minh cũng không công bố tuyên bố chung.

Cuộc họp diễn ra trong lúc Bahrain chuẩn bị trình lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc một dự thảo nghị quyết về bảo vệ vận tải thương mại qua eo biển Hormuz, động thái có thể mở đường cho việc can dự của quốc tế khi xung đột vẫn chưa lắng xuống hoàn toàn.

Theo hãng tin Reuters, bản dự thảo sửa đổi đã lược bỏ nội dung về cơ chế thực thi bắt buộc. Thay vào đó, văn bản mở ra khả năng để các quốc gia tự mình hoặc phối hợp với nhau áp dụng "mọi biện pháp cần thiết phù hợp với hoàn cảnh" nhằm bảo đảm hoạt động lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz.

Eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Trong điều kiện bình thường, khu vực này vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu, khí đốt giao dịch trên toàn cầu. Tuy nhiên, đặc điểm địa hình biển nông cùng địa hình xung quanh thuận lợi cho Iran triển khai các biện pháp quân sự như tên lửa, máy bay không người lái và các hình thức tấn công khác. Vì vậy, mức độ rủi ro tại khu vực này cao đến mức nhiều chủ tàu và doanh nghiệp bảo hiểm không chấp nhận để tàu đi qua.

Thời gian qua, Tổng thống Trump nhiều lần kêu gọi khôi phục an toàn hàng hải qua Hormuz. Tuy nhiên, ông cho rằng nhiệm vụ này không nên do Mỹ đứng ra đảm nhận, mà phải do các quốc gia phụ thuộc vào nguồn dầu và khí đốt từ Trung Đông tự thực hiện.

Ông Trump đặc biệt chỉ trích các đồng minh trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) vì không muốn điều tàu chiến tới khu vực xung đột. Dù châu Âu không phụ thuộc quá lớn vào nguồn năng lượng đi qua eo biển Hormuz, khu vực này vẫn chịu tác động mạnh từ biến động thị trường khi giá dầu và khí đốt tăng vọt.

Trong bài phát biểu trước toàn quốc hôm thứ Tư (1/4), ông Trump kêu gọi các nước "hãy thể hiện chút dũng khí" để khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.

Theo ông Trump, những quốc gia hưởng lợi từ dòng chảy dầu đi qua eo biển Hormuz phải tự bảo vệ tuyến hàng hải này. Họ cần trân trọng và chủ động kiểm soát tuyến hàng hải đó, bởi theo ông, đây là việc họ hoàn toàn có thể làm được. Ông còn cho rằng các nước nên trực tiếp kiểm soát và bảo vệ eo biển này vì "Iran về cơ bản đã suy yếu nghiêm trọng" và "phần việc khó nhất đã qua".

Mỹ không tham gia cuộc họp trực tuyến của liên minh ngày 2/4.

Tuần trước, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã ký vào tuyên bố chung của Nhóm 7 nền công nghiệp phát triển (G7), trong đó nhấn mạnh "sự cần thiết tuyệt đối" phải khôi phục lâu dài quyền tự do hàng hải an toàn và không thu phí tại eo biển Hormuz, dù chưa đưa ra cam kết cụ thể nào.

Sau hội nghị G7 tại Pháp, ông Rubio mô tả việc mở lại tuyến hàng hải này là yêu cầu cần thiết trong giai đoạn hậu xung đột. Tuy nhiên, ông Trump sau đó lại phát tín hiệu khác, kêu gọi các đồng minh "bắt đầu học cách tự chiến đấu" mà không trông chờ vào sự hỗ trợ của Mỹ.

Về phần mình, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron không hưởng ứng lời kêu gọi của ông Trump, đồng thời cảnh báo rằng việc tìm cách kiểm soát eo biển Hormuz bằng biện pháp quân sự là "phi thực tế".

"Việc này không chỉ mất rất nhiều thời gian, mà còn khiến mọi bên đi qua eo biển Hormuz đối mặt với rủi ro từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và tên lửa đạn đạo", ông Macron phát biểu ngày 2/4.