Sự nổi lên của trào lưu matcha trong giới trẻ cho thấy một điều sâu xa hơn: không phải là do cách mọi người dùng đồ uống ra sao, mà là mỗi thức uống giúp thể hiện bản thân như thế nào…

TikTok, Instagram và YouTube tràn ngập những video về matcha, nhưng phần nhiều trong số đó thực ra lại không hẳn nói về matcha.  “Performative matcha” (sử dụng matcha để phô diễn) là khái niệm cho rằng việc dùng đồ uống hay pha matcha giờ đây ít liên quan đến bản thân thức uống này, mà nhiều hơn ở những gì nó thể hiện.

Chỉ cần lướt đủ lâu, bạn sẽ bắt gặp hình ảnh một người đàn ông có vẻ ngoài nhẹ nhàng trong quán cà phê với chiếc tai nghe có dây, hoặc một nhà sáng tạo nội dung đang cúi mình đánh matcha trong bát chawan nghệ thuật.

Đối với giới trẻ, cốc trà matcha và ý nghĩa của nó được biến thành một biểu tượng khác. Matcha trở thành cụm từ viết tắt cho gu thẩm mỹ, sự tinh tế và cảm giác thuộc về một cộng đồng cao cấp, sành điệu. Các bài đăng về thứ đồ uống này trên mạng xã hội thường được mọi người bình luận với những cụm từ như “performative matcha” — đôi khi là sự ngưỡng mộ, đôi khi lại mang chút mỉa mai, giễu nhại đầy hài hước.

Sự hài hước là một phần trong đó, nhưng sự gia tăng những bình luận xoay quanh “performative matcha” lại cho thấy một tầng ý nghĩa phức tạp hơn. Cuộc trò chuyện thực chất không hẳn là về cách mọi người uống matcha. Những gì liên quan tới matcha đã trở thành biểu tượng của “vị thế sống”.

MATCHA GIÚP “THỂ HIỆN PHONG CÁCH”

Với Gen Z, matcha không còn được định vị nhiều như một loại đồ uống tốt cho sức khỏe, mà nhiều hơn là về “vibe” (cảm giác, phong thái). Việc pha chế matcha tại nhà hay mang theo matcha ra chốn công cộng trở thành một nghi thức cá nhân, đồng thời là dấu hiệu xã hội. Khi những khoảnh khắc ấy được chia sẻ trực tuyến, nó biến thành một màn trình diễn để thể hiện phong cách của bản thân.

Thuật toán làm cho vòng lặp này trở nên mạnh mẽ hơn. Các nhà sáng tạo nội dung tự quay cảnh mình đánh bột hoặc nhấp ngụm matcha. Các nền tảng video ngắn thì đẩy những đoạn clip này lên xu hướng vì chúng phù hợp với các chủ đề thẩm mỹ về sự mềm mại và nhẹ nhàng.

Sợ bị bỏ lỡ xu hướng, nhiều người khác lại tham gia uống và pha matcha, cho đến khi nghi thức ấy dần xa rời chính việc thưởng thức trà và trở thành tín hiệu nhận diện một cộng đồng “hợp thời”.

Vòng lặp này, nơi văn hóa vừa sản sinh vừa phản chiếu chính nó, giống với khái niệm mà các học giả truyền thông gọi là “văn hóa thuật toán” — một hệ thống trong đó nền tảng mạng xã hội quyết định điều gì chúng ta được nhìn thấy. Và từ đó, hình thành bản sắc của chính chúng ta.

Trong không gian ấy, sức khỏe trở thành nội dung thu hút lượt xem, và con người chúng ta được định hình không chỉ bởi những gì ta thực hành, mà còn bởi những gì ta đăng tải.

VIỆC UỐNG MATCHA TRỞ THÀNH MÀN TRÌNH DIỄN?

Trong bối cảnh hiện đại, matcha không chỉ đơn thuần là một loại đồ uống, mà đã trở thành biểu tượng. Nó giống như những thói quen khác đang trở thành xu hướng của giới trẻ: đeo tai nghe có dây, mang túi tote, hay viết nhật ký nơi công cộng – tất cả đều gợi lên hình ảnh một lối sống có ý thức và được trau chuốt.

Những cử chỉ này ghép lại thành một “mã” ngầm: tinh tế về cảm xúc, am hiểu về thẩm mỹ, hiện đại nhưng hướng về những giá trị cổ xưa. Dữ liệu tìm kiếm trên Google cũng phản ánh điều đó.

Người dùng gõ những cụm như “performative matcha male - chàng trai uống matcha để thể hiện,” “performative matcha boyfriend - người bạn trai uống matcha để khoe mẽ,” thậm chí cả “non-performative matcha - uống matcha không phô diễn.” Điều này cho thấy, cốc matcha không chỉ là đồ uống, mà đã trở thành một cách để các bạn trẻ thể hiện cá tính. 

BẢN SẮC SỐ CỦA GEN Z

Phần lớn những gì lan truyền trên mạng xã hội về matcha gợi lại hình thức của trà đạo, nhưng thiếu mất tinh thần cốt lõi của trà đạo. Bát trà và chổi đánh xuất hiện, động tác khuấy chậm rãi, đầy chủ ý. Nhưng điều biến mất chính là ý nghĩa của việc pha trà. Hình thức đã thay thế sự gắn kết, cái đẹp thị giác át đi sự gắn bó về tinh thần.

Khoảng trống này không phải không ai nhận ra. Trên diễn đàn Reddit về Nhật Bản - đất nước cung cấp bột trà matcha nổi tiếng thế giới - r/AskAJapanese, nhiều người vừa tò mò vừa có phần khó chịu.

“Một điều thật lạ là matcha và trà đạo - thứ mang nhiều ý nghĩa với chúng tôi lại bị biến thành một phong cách thẩm mỹ,” một người viết. “Không phải nói rằng mọi người không nên uống matcha. Nhưng khi nó chỉ còn là thứ đồ uống dùng để chụp hình, hoặc để trông có vẻ có gu, thì cảm giác thật rỗng tuếch”.

Người khác bổ sung: “Nếu đã thực hiện nghi thức pha đồ uống này theo kiểu trà đạo, có lẽ họ nên tìm hiểu đôi chút về lý do nó ra đời. Nếu không, đó chỉ là… nhập vai cosplay”.

Với những người Nhật Bản, vấn đề không nằm ở chuyện giữ khư khư truyền thống. Mà là nỗi lo khi giá trị nguyên bản của văn hoá trà bị xóa nhòa, biến thành một trào lưu nhất thời. Nhật Bản mới đây cũng rơi vào tình trạng khủng hoảng nguồn cung matcha, khi tất cả các loại bột trà từ phổ thông đến matcha phục vụ lễ nghi đã được bán hết sạch, phải giới hạn lượt mua mỗi người.

Điều được “tiêu thụ” không chỉ là nguyên liệu, mà còn là hình ảnh mà nó tạo ra. Trên mạng xã hội, một cốc matcha, đặt dưới ánh sáng dịu nhẹ và kèm chú thích về sự tinh khiết hay nhẹ nhàng, trở thành ký hiệu ngầm: đây là người biết chăm sóc bản thân, nhạy cảm, hiểu biết. Thực tế có đúng như vậy hay không gần như không còn quan trọng. Điều cốt yếu là thông điệp được truyền đi.

Với nhiều người, matcha, từ món đồ uống "hot trend", giờ đây trở thành điểm tựa cho một bản sắc được “chọn lọc,” đặc biệt là với những nam giới trẻ muốn thể hiện sự nam tính theo cách tinh tế, dịu dàng và khéo léo trong xã hội. Điều đó không hẳn tiêu cực. Nó đặt ra một câu hỏi sắc bén hơn: ai là người có quyền “trình diễn” sự tinh tế của bản thân, và họ thực sự tinh tế hay chỉ là trình diễn?

Kết quả của xu hướng này là một nền văn hoá trực tuyến vừa tôn vinh, vừa nhẹ nhàng tự giễu chính mình – phản chiếu đúng nét đặc trưng của Gen Z: kết hợp giữa chân thành và mỉa mai trong cách xây dựng bản sắc số. Ngay cả một món đồ uống cũng mang trên mình sức nặng của sự phô diễn.