Khi sự chú ý trở thành "dầu mỏ mới" được các ông lớn công nghệ khai thác triệt để, một làn sóng phản kháng âm thầm nhưng mạnh mẽ đang hình thành trong giới trẻ. Để tránh “nghiện” màn hình, Gen Z đang mở ra những phân khúc thị trường mới cho nền kinh tế “ngắt kết nối”…

Thuật ngữ "Attention Economy" (nền kinh tế của sự chú ý) được giới trẻ mô tả như một mô hình kinh doanh mà thời gian và sự tập trung của người dùng chính là tài nguyên cạnh tranh sống còn giữa các nền tảng số.

Không phải ngẫu nhiên mà mỗi thông báo đẩy, mỗi tính năng cuộn vô hạn, mỗi thuật toán gợi ý nội dung đều được thiết kế tỉ mỉ nhằm kéo dài từng giây người dùng ở lại màn hình. Doanh thu quảng cáo của các nền tảng phụ thuộc trực tiếp vào chỉ số "thời gian sử dụng", nên việc tối ưu hóa để “gây nghiện” gần như là điều kiện sống còn của mô hình kinh tế này.

Tristan Harris, cựu chuyên gia của Google và hiện là đồng sáng lập Trung tâm Công nghệ Nhân văn (Center for Humane Technology), nhận ra rằng các công ty đang chạy đua xem ai sẵn sàng đi sâu vào việc thao túng tâm lý con người để giành lợi thế. Theo ông, hệ thống thông báo ngẫu nhiên trên mạng xã hội vận hành giống hệt máy đánh bạc, khiến người dùng liên tục quay lại kiểm tra dù không thực sự cần thiết.

Cái giá của sự phân mảnh chú ý này đang được lượng hóa ngày càng rõ. Theo khảo sát của Harmony Healthcare IT thực hiện tháng 12/2024 trên hơn 1.000 người Mỹ, thế hệ Gen Z ghi nhận trung bình 6 giờ 27 phút sử dụng điện thoại mỗi ngày, cao nhất trong mọi thế hệ, vượt xa mức khuyến nghị 2 giờ giải trí mỗi ngày của các chuyên gia sức khỏe.

Nếu tính cả các thiết bị màn hình khác như laptop, TV hay máy chơi game, tổng thời gian này lên tới khoảng 9 giờ mỗi ngày, nhiều hơn cả thời gian ngủ trung bình của một người trưởng thành. Một báo cáo khác từ NSS Magazine, thời gian sử dụng màn hình trung bình của Gen Z đã đạt 7 giờ 43 phút/ngày, tăng 4,8% so với năm 2024, tương đương khoảng 122 ngày mỗi năm dán mắt vào màn hình.

GIỚI TRẺ MUỐN "NÓI KHÔNG" VỚI MÀN HÌNH

Điều đáng chú ý hơn cả những con số về thời lượng là sự thay đổi trong nhận thức. Một khảo sát của YouGov năm 2025 do Axios trích dẫn cho thấy 47% người dưới 30 tuổi tại Mỹ đang chủ động tìm cách giảm thời gian sử dụng màn hình, so với chỉ 32% ở các nhóm tuổi lớn hơn.

Kostadin Kushlev, Phó Giáo sư tâm lý học tại Đại học Georgetown, nhận định rằng việc chủ động ngắt kết nối và "detox kỹ thuật số" đã trở thành một xu hướng lớn trong năm qua. Ông cho rằng nhận thức ngày càng tăng về việc các thuật toán được tối ưu hóa để gây chú ý tối đa chính là động lực thúc đẩy xu hướng này.

Về mặt sức khỏe tinh thần, các nghiên cứu ngắn hạn cũng cho thấy chỉ sau một tuần detox mạng xã hội, các triệu chứng lo âu ở người trẻ giảm khoảng 16%, trong khi triệu chứng trầm cảm giảm gần 25% và tình trạng mất ngủ giảm khoảng 14,5%. Đây chính là "chi phí ẩn" mà nền kinh tế chú ý áp lên người dùng: mỗi phút sự tập trung bị phân mảnh không chỉ là một phút bị đánh cắp, mà còn kéo theo hệ lụy về khả năng tập trung sâu, chất lượng giấc ngủ và trạng thái quá tải thông tin.

Làn sóng phản kháng với nền kinh tế chú ý không chỉ diễn ra ở Thung lũng Silicon hay châu Âu mà còn đang hiện diện rõ nét tại Việt Nam. Một khảo sát của Đại học Quốc gia TP.HCM cho thấy gần 70% sinh viên cảm thấy mệt mỏi vì áp lực phải thể hiện bản thân trên mạng xã hội. Tâm lý "sống để được nhìn thấy" khiến nhiều bạn trẻ luôn bất an, sợ bị bỏ lại phía sau nếu không đăng bài hay không theo kịp xu hướng.

TS.BS Trần Thị Hồng Thu, Trưởng Văn phòng Tư vấn và Trị liệu Tâm lý Hồng Thu tại Hà Nội, nhận định việc giới trẻ chủ động "cai nghiện" công nghệ là một tín hiệu tích cực, đồng thời cảnh báo rằng vấn đề không nằm ở bản thân Internet mà ở cách sử dụng sai đang bào mòn khả năng tập trung, trí nhớ và cảm xúc của người dùng.

TỪ "DUMBPHONE" ĐẾN RETREAT KHÔNG SÓNG ĐIỆN THOẠI

Không dừng lại ở việc tắt thông báo hay xóa ứng dụng, xu hướng này đang tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh song song, đi ngược hẳn logic "càng nhiều thời gian sử dụng càng tốt" của các Big Tech truyền thống.

Rõ nét nhất là sự trở lại của "dumbphone" - những chiếc điện thoại cố tình tối giản, không mạng xã hội, không trình duyệt, không kho ứng dụng. Light Phone, một trong những thương hiệu tiên phong của trào lưu "công nghệ có chủ đích", ghi nhận tính đến năm 2026 đã có hơn 100.000 người trên toàn cầu sử dụng sản phẩm của hãng, dù công ty gần như không chi tiền cho quảng cáo.

Nhà đồng sáng lập của Light Phone khẳng định họ không chống lại công nghệ mà đang xây dựng một thương hiệu lối sống, cổ vũ cho một cách sống rất khác so với việc lấy smartphone làm trung tâm.

Theo dữ liệu thị trường, doanh số “dumbphone” toàn cầu đã tăng khoảng 25% trong năm 2025, và giới phân tích dự báo phân khúc này có thể chiếm tới 10% thị phần điện thoại di động toàn cầu vào giữa năm 2026, tăng mạnh so với mức 5% của năm 2024.

Song song với đó là sự bùng nổ của các ứng dụng quản lý thời gian và "khóa" sự xao nhãng sự chú ý có chủ đích. Các ứng dụng như Opal, Freedom hay One Sec cho phép người dùng chặn quyền truy cập mạng xã hội theo khung giờ đang ngày càng trở nên phổ biến.

Theo PartnerCentric, cứ 4 người Mỹ thì có 1 người đang sử dụng ứng dụng theo dõi màn hình hoặc công cụ chặn trang web để kiểm soát việc sử dụng thiết bị số, và 16% Gen Z đã từng xóa hẳn ít nhất một ứng dụng khỏi điện thoại của mình.

Tại Việt Nam, nhiều tên tuổi trong ngành khách sạn, nghỉ dưỡng đã nhanh chóng nắm bắt xu hướng này. Topas Ecolodge ở Sa Pa cố ý loại bỏ hoàn toàn tivi, máy tính và kết nối internet trong toàn bộ bungalow để tạo ra một môi trường "cai nghiện" thiết bị số đúng nghĩa. Mango Bay ở Phú Quốc thiết kế 44 bungalow không tivi, không tủ lạnh, không điện thoại giữa thiên nhiên hoang sơ.

TIA Wellness Resort tại Đà Nẵng, một trong những đơn vị tiên phong về “nghỉ dưỡng chữa lành” tại Việt Nam, cũng tích hợp "digital detox" như một phần cốt lõi trong hành trình trải nghiệm, với ít nhất 80 phút trị liệu mỗi ngày cho mỗi khách lưu trú.

Nhìn chung, xu hướng “nói không với màn hình” không hẳn là một cuộc từ bỏ công nghệ, mà là một cuộc "thương lượng" lại các điều khoản. Người trẻ không quay lưng hoàn toàn với thế giới số, mà đang cố gắng vẽ lại ranh giới giữa việc sử dụng công nghệ như một công cụ và việc bị công nghệ sử dụng như một nguồn tài nguyên để giúp các doanh nghiệp tăng thu lợi nhuận.