Trong khi Phần Lan đã trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới phê duyệt cơ sở lưu trữ lâu dài chất thải hạt nhân, Đức vẫn đang tìm kiếm địa điểm phù hợp sau gần 10 năm triển khai. Bài toán không chỉ nằm ở yêu cầu an toàn môi trường trong hàng trăm nghìn, thậm chí một triệu năm, mà còn liên quan đến chi phí hàng chục tỷ euro và sự đồng thuận của cộng đồng dân cư…

Việc xử lý chất thải phóng xạ từ các nhà máy điện hạt nhân đang trở thành một trong những thách thức môi trường và chính trị phức tạp nhất đối với các quốc gia sử dụng năng lượng nguyên tử. Dù nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn đầu tiên trên thế giới đã đi vào hoạt động cách đây 72 năm tại Liên Xô, đến nay, phần lớn trong số khoảng 31 quốc gia đang hoặc từng vận hành nhà máy điện hạt nhân vẫn chưa giải quyết triệt để vấn đề lưu trữ lâu dài chất thải phóng xạ.

Phần Lan mới đây trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới phê duyệt cơ sở lưu trữ lâu dài chất thải hạt nhân. Công trình nằm sâu 400 m dưới lòng đất, trên một hòn đảo ở phía Tây nước này, gần một trong hai nhà máy điện hạt nhân của Phần Lan. Dự án đã trải qua khoảng 40 năm chuẩn bị và triển khai.

Trong khi đó, Đức và nhiều quốc gia khác vẫn chưa tìm được địa điểm phù hợp. Đây là bài toán tồn tại ngay cả tại những nước đã quyết định chấm dứt sử dụng năng lượng hạt nhân, bởi chất thải phóng xạ vẫn cần được quản lý và bảo đảm an toàn trong thời gian cực dài sau khi các nhà máy ngừng hoạt động.

ĐỨC CHỈ CÒN 5% DIỆN TÍCH LÃNH THỔ ĐƯỢC XEM XÉT

Tại Đức, Công ty Liên bang về Xử lý chất thải phóng xạ (BGE), được thành lập chuyên trách nhiệm vụ này, đã tiến hành tìm kiếm địa điểm phù hợp trong gần 10 năm. Mục tiêu là lựa chọn một khu vực có điều kiện địa chất thích hợp để xây dựng cơ sở lưu trữ sâu dưới lòng đất, tương tự mô hình của Phần Lan.

Theo thông báo mới nhất của BGE, chỉ còn khoảng 5% diện tích lãnh thổ Đức, phân bố tại 11 trong tổng số 16 bang, được tiếp tục xem xét là địa điểm tiềm năng để xây dựng cơ sở lưu trữ lâu dài chất thải hạt nhân.

Quá trình đánh giá có sự tham gia của các nhà địa chất, chuyên gia hạt nhân, nhà vật lý, cùng người dân và các chính trị gia. Việc thu hẹp phạm vi lựa chọn cho thấy những yêu cầu nghiêm ngặt về địa chất và an toàn đang đặt ra không ít khó khăn đối với quá trình tìm kiếm.

Đức đặt mục tiêu xác định được địa điểm xây dựng cơ sở lưu trữ lâu dài vào năm 2050. Tuy nhiên, thời hạn này vẫn còn khá xa. Bộ trưởng Môi trường Đức Carsten Schneider, thành viên Đảng Dân chủ Xã hội (SPD), đang xem xét khả năng đẩy nhanh quy trình lựa chọn.

Người phát ngôn Bộ Môi trường Đức Stephan Gabriel Haufe cho biết xét về tiến độ, Đức hiện thuộc nhóm quốc gia đi đầu. Theo ông, Nga, Mỹ, Anh và Nhật Bản vẫn chưa triển khai quy trình lựa chọn địa điểm đến mức độ như Đức, trong khi Phần Lan là quốc gia đạt tiến triển nhanh nhất thế giới.

Một thực tế khác là toàn bộ chất thải hạt nhân phát sinh trong nhiều thập kỷ sản xuất điện nguyên tử sẽ tiếp tục phải được lưu giữ trên lãnh thổ Đức. Sau thảm họa hạt nhân Fukushima tại Nhật Bản năm 2011, Đức quyết định từng bước chấm dứt sử dụng năng lượng hạt nhân cho mục đích thương mại. Nhà máy điện hạt nhân cuối cùng của nước này ngừng hoạt động vào năm 2023.

AN TOÀN PHẢI ĐƯỢC BẢO ĐẢM TRONG HÀNG TRĂM NGHÌN ĐẾN MỘT TRIỆU NĂM

Thách thức lớn nhất của việc lưu trữ chất thải hạt nhân nằm ở khoảng thời gian phải duy trì an toàn. Đặc biệt, các thanh nhiên liệu đã qua sử dụng từ nhà máy điện hạt nhân có thể tiếp tục duy trì tính phóng xạ trong hàng nghìn năm.

Bà Dagmar Dehmer, người phát ngôn BGE, cho biết yêu cầu đặt ra là phải chứng minh một cơ sở lưu trữ có thể duy trì mức độ an toàn trong khoảng thời gian cực dài. Tại Phần Lan, thời gian đánh giá an toàn là 100.000 năm; trong khi tại Đức, Thụy Sĩ và Pháp, khoảng thời gian này lên tới một triệu năm.

Theo bà Dehmer, để đáp ứng yêu cầu đó, các nhà khoa học phải tiến hành phân tích chi tiết những biến đổi có thể xảy ra theo thời gian, sự tương tác giữa các yếu tố địa chất và công nghệ, quá trình phân rã của các đồng vị phóng xạ, đồng thời đánh giá tác động của tất cả những yếu tố này đối với mức độ an toàn của công trình.

Quy trình lựa chọn địa điểm vì vậy phải bắt đầu từ việc đánh giá điều kiện địa chất. Các chuyên gia cần xác định liệu cấu trúc đá ở độ sâu khoảng 400 m có duy trì được sự ổn định hay không, cũng như khả năng nước ngầm bị nhiễm phóng xạ.

Mục tiêu là tìm được địa điểm mà cơ sở lưu trữ được bao quanh bởi một lớp đá tự nhiên dày khoảng 100 m, đóng vai trò như hàng rào bảo vệ. Những cấu trúc địa chất có thể đáp ứng yêu cầu bao gồm các tầng đất sét, đá granite và đá muối.

Khi các tiêu chí kỹ thuật và an toàn ngày càng được siết chặt, số lượng địa điểm đáp ứng yêu cầu cũng giảm dần. Những yếu tố khác, chẳng hạn khoảng cách tới các thành phố lớn, chỉ được xem xét ở những giai đoạn sau của quy trình.

Tuy nhiên, bên cạnh các tiêu chuẩn khoa học, sự chấp nhận của cộng đồng dân cư cũng là một trở ngại đáng kể. Rất ít địa phương sẵn sàng tiếp nhận một cơ sở lưu trữ chất thải phóng xạ, dù địa điểm đó nằm trong khu vực đô thị hay nông thôn.

NIỀM TIN CỘNG ĐỒNG LÀ ĐIỀU KIỆN QUAN TRỌNG

Bên cạnh các yêu cầu kỹ thuật, xây dựng niềm tin của công chúng cũng là một phần quan trọng trong quá trình lựa chọn địa điểm lưu trữ chất thải hạt nhân.

Bà Dagmar Dehmer cho biết công việc của mình thường xuyên gắn với việc giải thích cho người dân hiểu vì sao cần giải quyết di sản của thời đại hạt nhân, bất kể mỗi người có quan điểm như thế nào về việc sử dụng năng lượng nguyên tử.

Ở Phần Lan, người dân có mức độ tin tưởng cao vào hoạt động của chính phủ. Cơ quan quản lý và cấp phép trong lĩnh vực hạt nhân của nước này, STUK, là một trong những cơ quan được tôn trọng nhất. Đức có thể học hỏi Phần Lan bằng cách duy trì sự nhất quán, tránh thường xuyên thay đổi định hướng và thể hiện sự kiên nhẫn cần thiết để đạt được kết quả thành công. 

Bà Dagmar Dehmer Người phát ngôn BGE

Từ trường hợp Phần Lan, bà Dehmer cho rằng Đức có thể rút ra một số bài học: duy trì tính nhất quán trong chính sách, tránh thường xuyên thay đổi định hướng và kiên nhẫn theo đuổi quy trình cho đến khi đạt được kết quả.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt bởi việc lựa chọn địa điểm lưu trữ chất thải hạt nhân không chỉ liên quan đến một dự án xây dựng thông thường, mà còn đặt ra trách nhiệm bảo đảm an toàn môi trường cho nhiều thế hệ tương lai.

BÀI TOÁN CHI PHÍ LÊN TỚI HÀNG CHỤC TỶ EURO

Việc tìm kiếm địa điểm, xây dựng và vận hành cơ sở lưu trữ chất thải hạt nhân đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn.

Theo DW, ngay cả khi chưa có cơ sở lưu trữ lâu dài, riêng chi phí tìm kiếm địa điểm phù hợp và lưu giữ chất thải hạt nhân tại các địa điểm nhà máy phản ứng trước đây ở Đức đã lên tới khoảng 1,4 tỷ euro (1,6 tỷ USD) mỗi năm.

Những con số này cho thấy việc chấm dứt vận hành các nhà máy điện hạt nhân không đồng nghĩa với việc khép lại toàn bộ trách nhiệm liên quan đến năng lượng nguyên tử. Ngược lại, quản lý chất thải phóng xạ tiếp tục là một nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi đầu tư tài chính lớn, nền tảng khoa học vững chắc và sự đồng thuận xã hội.

Trường hợp của Đức cũng cho thấy một trong những vấn đề quan trọng nhất của quá trình chuyển dịch năng lượng không chỉ là lựa chọn nguồn năng lượng thay thế, mà còn phải giải quyết đầy đủ những hệ quả môi trường từ các nguồn năng lượng đã được sử dụng trong quá khứ.