“Cú hích” từ chip và AI giúp ASEAN giữ vững dòng chảy thương mại

Theo báo cáo “ASEAN Perspectives - Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại” của Bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu HSBC, trong bối cảnh xung độ tại Trung Đông đang leo thang, là một khu vực tăng trưởng nhanh và có nhu cầu nhập khẩu năng lượng cao, ASEAN dễ bị ảnh hưởng khi giá dầu mỏ và khí đốt tăng.

Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý không nên để các biến động ngắn hạn làm lu mờ các động lực tăng trưởng dài hạn. Trong đó, làn sóng bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra lợi thế cạnh tranh mới, đặc biệt đối với những nền kinh tế có tỷ trọng công nghệ cao như Singapore, Malaysia và Việt Nam, qua đó củng cố vị thế trong chuỗi thương mại toàn cầu.

CÔNG NGHỆ TRỞ THÀNH “LÁ CHẮN”  TRƯỚC RỦI RO NĂNG LƯỢNG

Theo HSBC, hơn ba tuần sau khi xung đột bùng nổ, thị trường đã chứng kiến những biến động mạnh, các chuyến bay bị gián đoạn và giá dầu tăng vọt. Dù tỷ trọng thương mại chung với Trung Đông không quá cao, nhưng dầu mỏ và khí đốt là hai mặt hàng chiến lược không thể xem nhẹ. Ngoại trừ Malaysia là một trong hai quốc gia xuất khẩu năng lượng ròng duy nhất tại châu Á, các nền kinh tế ASEAN còn lại đều là những nước nhập khẩu năng lượng ròng lớn.

Trong đó, Thái Lan là quốc gia có chi phí năng lượng tính trên tỷ trọng GDP cao nhất khu vực. Đáng chú ý, phần lớn lượng dầu mỏ và khí đốt nhập khẩu của ASEAN có nguồn gốc từ Trung Đông. Ngoại trừ Indonesia, tỷ trọng này ở các nước còn lại đều trên 50%, riêng Philippines là quốc gia dễ bị tổn thương nhất với tỷ trọng phụ thuộc lên tới 80%.

Các chuyên gia tại HSBC nhận định mặc dù rủi ro năng lượng là hiện hữu, ASEAN vẫn tìm thấy điểm tựa quan trọng từ vị thế trung tâm trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Một động lực tăng trưởng mang tính khác biệt đang nổi lên là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI). Yếu tố này được kỳ vọng sẽ tái định hình dòng chảy thương mại, tạo ra những chuyển biến mang tính bước ngoặt đối với thương mại của ASEAN.

Trong năm 2025, các nền kinh tế khu vực đã chứng kiến mức tăng trưởng xuất khẩu điện tử ấn tượng, dao động từ 15% đến 47%, vượt xa mức trung bình 10 năm. Căng thẳng thương mại gần đây giữa Mỹ và Trung Quốc đã thúc đẩy ASEAN hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, củng cố vị thế của khu vực trong lĩnh vực chiến lược này. Nhưng không phải nước nào cũng được hưởng lợi như nhau.

Theo HSBC, những quốc gia có chuỗi cung ứng công nghệ sâu rộng như Singapore, Malaysia và Việt Nam đều ghi nhận kết quả GDP năm 2025 vượt trội nhờ sự phục hồi của chu kỳ công nghệ.

Singapore đang giữ vị thế tốt nhất để nắm bắt sự bùng nổ AI nhờ vai trò nổi bật trong lĩnh vực chip nhớ cao cấp và chip logic. Với khoản đầu tư lũy kế 40 tỷ USD từ tập đoàn Micron, Singapore hiện nắm giữ 8,5% thị phần chip nhớ toàn cầu. Ngoài ra, Đảo quốc Sư tử còn chiếm 15% thị phần chip xử lý và gần 20% thị phần chip khuếch đại thế giới.

Malaysia cũng khẳng định vị thế là “Thung lũng Silicon của phương Đông” với trung tâm điện tử tại Penang. Quốc gia này hiện chiếm 10% thị phần chip xử lý và 16% thị phần chip khuếch đại toàn cầu. Đáng chú ý, Malaysia đã nâng thị phần trong mảng linh kiện mạch tích hợp (IC) lên mức ấn tượng 40% vào năm 2024.

Trong khi đó, Thái Lan vẫn duy trì lợi thế trong lĩnh vực ổ đĩa cứng (HDD) với 17% thị phần toàn cầu, nhưng đang đối mặt với yêu cầu phải chuyển dịch sang ổ cứng thể rắn (SSD) để đáp ứng nhu cầu của các trung tâm dữ liệu AI.

Ngược lại, Philippines dù có thị phần xuất khẩu điện tử cao nhưng giá trị gia tăng nội địa đang giảm dần. Trong đó, Indonesia và Philippines hiện được đánh giá là những quốc gia đi sau trong lĩnh vực bán dẫn.

BỨC TRANH CỦA VIỆT NAM TRONG DÒNG CHẢY TOÀN CẦU

Cũng theo HSBC, trong bức tranh chung của ASEAN, Việt Nam đang chọn một hướng đi riêng biệt và đầy tham vọng. Thay vì tập trung vào bán dẫn ngay từ đầu, Việt Nam đã gia tăng mạnh mẽ vai trò trong khâu lắp ráp điện tử thành phẩm và chuyên biệt hóa vào các sản phẩm tiêu dùng hoàn chỉnh như điện thoại thông minh, máy in và máy tính.

Nhờ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia như Samsung, thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam đã tăng từ mức gần bằng không lên khoảng 8 - 15% chỉ trong vòng 15 năm.

Dữ liệu xuất khẩu điện tử tính trên tỷ trọng GDP của Việt Nam hiện ở mức cao, cho thấy tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với nền kinh tế Bên cạnh điện tử tiêu dùng, Việt Nam đang nỗ lực vươn lên trong chuỗi giá trị, hướng tới phân khúc mạch tích hợp (IC).

Tuy nhiên, các chuyên gia tại HSBC đưa ra lưu ý vẫn hiện hữu những thách thức trong bối cảnh thị phần chip xử lý toàn cầu của Việt Nam đang có những dấu hiệu suy giảm.

Trong đó, có hai rủi ro lớn đang hiện hữu đối với Việt Nam nói riêng và khu vực ASEAN nói chung. Thứ nhất, nếu giá năng lượng tăng cao kéo dài, chi phí sản xuất chip sẽ bị đẩy lên, từ đó làm suy giảm nhu cầu công nghệ liên quan đến AI. Thứ hai là triển vọng về khả năng đánh thuế đối với mặt hàng bán dẫn.

“Dù triển vọng tăng trưởng từ AI là rất lớn, nhưng tình hình hiện nay không cho phép các nền kinh tế ASEAN chủ quan”, chuyên gia HSBC khuyến nghị. 

Các chuyên gia tại HSBC cho rằng các nền kinh tế có tỷ trọng xuất khẩu công nghệ sang Mỹ lớn như Việt Nam, Malaysia và Thái Lan sẽ là những đối tượng chịu rủi ro cao nhất nếu các chính sách thuế quan mới được triển khai. Khi đó, các quốc gia này có thể rơi vào thế bất lợi dù đang tăng trưởng tốt, tức là càng thành công trong xuất khẩu công nghệ, mức độ bị tác động khi thị trường biến động càng lớn, nhất là nếu làn sóng AI bị gián đoạn.

“Trong ngắn hạn, ASEAN cần sẵn sàng vượt qua các biến động năng lượng, đồng thời củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng để không bỏ lỡ cơ hội từ chu kỳ phục hồi công nghệ toàn cầu”, HSBC nhận định.