Xây dựng “hệ sinh thái phòng vệ thương mại” cho ngành thuỷ sản

Tại hội thảo “Ngành thủy sản Việt Nam – Khả năng thích ứng với những biến động và các quy định phòng vệ thương mại trên thế giới”, bà Trần Thụy Quế Phương, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết ngành thủy sản đang chứng kiến đà tăng trưởng mạnh mẽ.

KIM NGẠCH XUẤT KHẨU TĂNG NHƯNG VẪN CÒN NHIỀU RÀO CẢN

Lũy kế 10 tháng năm 2025, tổng sản lượng đạt hơn 8 triệu tấn, tăng 3,1% so với cùng kỳ; trong đó, cá đạt trên 5,7 triệu tấn và tôm đạt trên 1,2 triệu tấn. Kim ngạch xuất khẩu đạt 9,5 tỷ USD, tăng 16% so với cùng kỳ. Với đà này, xuất khẩu thủy sản dự kiến có thể cán mốc 11 tỷ USD vào cuối năm 2025. Tôm và cá tra là hai ngành hàng dẫn dắt với kim ngạch xuất khẩu lần lượt là 3,9 tỷ USD và 1,8 tỷ USD.

Tuy nhiên, bức tranh thị trường vẫn tồn tại nhiều thách thức lớn. Thị trường trọng điểm gặp khó. Mỹ áp dụng rào cản thuế và rủi ro từ Đạo luật Bảo vệ động vật biển có vú (MMPA). EU vẫn bị cản trở bởi "thẻ vàng" IUU. Nhật Bản chịu tác động bởi đồng Yên yếu, sức mua tại Hàn Quốc phục hồi chậm và Trung Quốc dù là thị trường lớn nhất nhưng cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Mặt khác, thách thức nội tại vẫn tạo sức ép lớn cho ngành, dù cơ hội từ các Hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP và xu hướng tiêu dùng sản phẩm tiện lợi đang mở rộng. Doanh nghiệp phải đối mặt với tình trạng thuế đối ứng khó dự báo, thuế chống bán phá giá, chi phí nguyên liệu và logistics tăng cao, cùng với áp lực cạnh tranh khốc liệt từ nhiều nước.

Bà Nguyễn Hằng Nga, Phó Trưởng phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), cho biết tính đến tháng 11/2025, hàng hóa Việt Nam đã phải đối mặt với 298 vụ điều tra phòng vệ thương mại, tăng gấp nhiều lần so với trước năm 2010.

Cá tra và tôm liên tục nằm trong "tầm ngắm" tại Mỹ. Các vụ kiện kéo dài, có khi lên đến 3 năm, gây tâm lý e ngại cho nhà nhập khẩu và làm đơn hàng sụt giảm. Đặc biệt, việc Mỹ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường khiến sản phẩm thủy sản thường chịu mức thuế cao bất lợi. Ngay cả Mexico, Canada hay Brazil cũng có thể áp dụng cách tính phi thị trường trong các vụ việc riêng lẻ.

LIÊN KẾT CHẶT CHẼ ĐỂ TĂNG “SỨC ĐỀ KHÁNG”

Trước thực tế "gam màu tối" này, VASEP đã kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành hành động quyết liệt, đẩy nhanh tiến độ gỡ "thẻ vàng" IUU và tăng cường đối thoại cấp cao để chứng minh tuân thủ quy định MMPA trước hạn chót 1/1/2026.

Đồng thời, cần cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua tình trạng "thuế chồng thuế," đặc biệt là hỗ trợ vốn lưu động, giảm chi phí logistics lạnh và thúc đẩy xúc tiến thương mại. Bà Trần Thụy Quế Phương nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một hệ thống cảnh báo sớm chuyên biệt về phòng vệ thương mại.

Theo đại diện Cục Phòng vệ Thương mại, nguyên nhân chính của các vụ kiện là do kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng trưởng "nóng" sau khi 17 FTA có hiệu lực, tạo sức ép lên hàng hóa nội địa của nước nhập khẩu. Xu hướng bảo hộ toàn cầu và xung đột thương mại cũng khiến công cụ phòng vệ bị lạm dụng nhiều hơn.

Để ứng phó, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi tín hiệu thị trường, minh bạch hóa dữ liệu sản xuất, và chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, cần đa dạng hóa thị trường, tìm kiếm các thị trường xuất khẩu mới để gia tăng kim ngạch xuất khẩu. "Doanh nghiệp không tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ, lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại để không bị phát sinh những rủi ro trong thời gian tới", bà Nga cảnh báo.

Ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, đã đề xuất xây dựng một “hệ sinh thái phòng vệ thương mại” toàn diện. Hệ sinh thái bao gồm: Chính quyền địa phương cung cấp dữ liệu sớm; hiệp hội đóng vai trò tập hợp, điều phối hỗ trợ; đội ngũ tư vấn, luật sư có năng lực quốc tế; và cơ quan Nhà nước giữ vai trò đầu mối tổng hợp thông tin, đàm phán và ứng phó.

Lãnh đạo Cục Phòng vệ thương mại nhấn mạnh triết lý hỗ trợ không còn dàn trải theo kiểu "cào bằng" mà phải tập trung vào các mô hình hiệu quả để tạo sức lan tỏa cho toàn ngành. "Không thể để doanh nghiệp tự chiến đấu một mình. Phải có hệ sinh thái, có mạng lưới để hỗ trợ có trọng điểm, ưu tiên doanh nghiệp có tiềm năng, có quyết tâm và khả năng vươn lên”, ông Thái nhấn mạnh.

Sự chủ động của cơ quan quản lý cùng việc hình thành liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Hiệp hội được kỳ vọng sẽ giúp ngành thủy sản tăng “sức đề kháng”, duy trì đà tăng trưởng và hướng đến mục tiêu 11 tỷ USD đã đặt ra. Thực tế nhiều doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn khó khăn và vươn lên thành thương hiệu lớn, khẳng định khả năng bứt phá nếu có sự tiếp sức phù hợp.