Khi vốn và công nghệ chỉ tạo ưu thế ngắn hạn, văn hóa doanh nghiệp là nguồn lực nội sinh quyết định sức mạnh dài hạn. Đặt văn hóa làm trung tâm mọi quyết định, chuyển hóa giá trị thành hành vi ứng xử thường ngày sẽ kiến tạo năng lực cạnh tranh cốt lõi để phát triển bền vững...

Phát biểu tại diễn đàn Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề “Văn hóa doanh nghiệp – Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững” diễn ra ngày 12/10/2026, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng đã nhắc lại thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Nếu kinh tế quyết định khả năng đi nhanh thì văn hóa quyết định khả năng đi xa”.

SỨC MẠNH DÀI HẠN VƯỢT TRÊN CÔNG NGHỆ VÀ VỐN

Từ góc nhìn đó, ông Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh vai trò quyết định của văn hóa đối với sự phát triển nhanh, bền vững của doanh nghiệp và nền kinh tế. Đồng thời, ông nêu ra 8 điểm cốt lõi về văn hóa doanh nghiệp trong thời đại mới.

Đó là tinh thần liêm chính, thượng tôn pháp luật và giữ chữ tín. Doanh nghiệp cần lấy giá trị thực cho khách hàng làm căn cứ hành động, tôn trọng con người, trọng dụng tài năng và phát triển năng lực. Tổ chức phải đề cao đổi mới sáng tạo, học tập liên tục, thích ứng nhanh và tiên phong ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm. Bên cạnh việc lãnh đạo phải nêu gương, doanh nghiệp cần giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam, tiếp thu tinh hoa thế giới để tự tin hội nhập, đồng thời gắn sứ mệnh phát triển của mình với sứ mệnh của quốc gia, dân tộc.

Ông Nguyễn Anh Vũ, Tổng Biên tập báo Văn hóa, nhận định trước áp lực cạnh tranh, sự biến động công nghệ và thay đổi hành vi tiêu dùng, văn hóa chính là yếu tố quyết định sức mạnh lâu dài của một doanh nghiệp.

Dẫn chứng thực tế năm 2025, cả nước có gần 297,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới hoặc quay trở lại hoạt động, nhưng cũng có tới 227,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Trong môi trường biến động này, lợi thế về vốn, sản phẩm hay công nghệ chỉ tạo ra ưu thế ngắn hạn chứ chưa thể bảo đảm sức mạnh dài hạn.

“Công nghệ có thể mua, mô hình kinh doanh có thể học, sản phẩm thành công hôm nay có thể nhanh chóng bị thay thế ngày mai. Song điều khó sao chép nhất chính là cách con người trong tổ chức làm việc với nhau, cách người lãnh đạo ra quyết định, cách doanh nghiệp ứng xử với khách hàng, người lao động, đối tác và xã hội. Đó chính là bản chất của văn hóa doanh nghiệp”, ông Vũ nhấn mạnh.

Khảo sát 500 doanh nghiệp do Viện Phát triển Doanh nghiệp thuộc VCCI và Blue C thực hiện, cho thấy điểm trung bình về mức độ trưởng thành trong thực thi văn hóa doanh nghiệp đạt 43,84 điểm, tương đương cấp độ 4 trên thang 6 cấp, tăng 4,12 điểm so với năm 2024. Tuy nhiên, mới có 48,51% doanh nghiệp đạt cấp độ trưởng thành từ mức 4 trở lên, và tỷ lệ đạt hai cấp độ cao nhất chỉ dừng ở mức 27,9%.

Kết quả này phản ánh văn hóa doanh nghiệp đang ngày càng được quan tâm, nhưng khoảng cách từ nhận thức về văn hóa đến quản trị bằng văn hóa vẫn còn rất lớn. Khoảng cách đó thể hiện rõ ở việc đưa giá trị cốt lõi thành hành vi ứng xử thường ngày. Văn hóa không dừng lại ở khẩu hiệu hay bộ nhận diện thương hiệu. Việc xây dựng doanh nghiệp không thể chỉ tính bằng doanh thu, lợi nhuận hay quy mô tài sản, mà còn phải tính bằng uy tín, trách nhiệm, chuẩn mực ứng xử và những giá trị đóng góp cho xã hội.

Đồng quan điểm, ông Hồ Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hoá Doanh nghiệp Việt Nam (VNABC), khẳng định một hợp đồng có thể được ký bằng năng lực chào hàng, nhưng để khách hàng ký lần thứ hai, doanh nghiệp phải chứng minh chất lượng và sự tin cậy. Công nghệ có thể mua được nhưng để tạo giá trị, cần kỷ luật phối hợp, tinh thần học hỏi và khả năng đổi mới. Trong những việc cụ thể ấy, văn hóa đã hiện diện rõ nét trong năng lực cạnh tranh.

ĐẶT VĂN HÓA LÀM TRUNG TÂM MỌI QUYẾT ĐỊNH

Từ góc độ đó, Chủ tịch VNABC cho rằng xây dựng văn hóa phải đi vào những quyết định có hệ quả kinh tế trực tiếp. Đồng thời, ông đưa ra 4 cơ chế quan trọng giúp chuyển hóa văn hóa thành năng lực cạnh tranh thực tế.

Thứ nhất, giảm chi phí do thiếu tin cậy. Các cam kết rõ ràng, thông tin trung thực và việc nhận trách nhiệm khi xảy ra sai sót sẽ giúp hạn chế tranh chấp, giảm kiểm tra trùng lặp và tránh phải đàm phán lại.

Thứ hai, nâng cao chất lượng phối hợp. Trách nhiệm rõ ràng, báo cáo sự cố sớm và đánh giá công việc theo kết quả chung sẽ giúp giảm lỗi và rút ngắn thời gian xử lý. Tôn trọng con người phải luôn đi cùng với kỷ luật thực thi nghiêm túc.

Thứ ba, tăng năng lực học hỏi và đổi mới. Việc tiếp nhận phản biện, cho phép thử nghiệm có giới hạn và rút kinh nghiệm kịp thời sẽ giúp tổ chức sửa sai nhanh hơn.

Thứ tư, tạo ra sự khác biệt có giá trị. Đưa bản sắc vào thiết kế, sản phẩm và dịch vụ giúp khách hàng nhận biết và gắn bó lâu dài khi doanh nghiệp đáp ứng đúng nhu cầu bằng chất lượng vượt trội.

Ở góc độ khác, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, TS Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng doanh nghiệp cần chuyển tinh thần sáng tạo thành những quyết định có thể thực hiện và đánh giá được. Đồng thời ông đề xuất nhìn nhận văn hóa đổi mới qua khung tiếp cận 5 thành tố bao gồm: cam kết của lãnh đạo; khả năng học hỏi cùng đề xuất của con người; quy trình quản trị; thử nghiệm có trách nhiệm; và kết nối mở với đối tác.

"Đây là khung tiếp cận mang tính thực hành chứ không phải bộ tiêu chí chứng nhận. Điều quan trọng nhất là mỗi thành tố phải hiện diện trực tiếp trong công việc hàng ngày, thay vì chỉ xuất hiện trên tài liệu giới thiệu", TS Chử Đức Hoàng nhấn mạnh.

Ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội, kết luận rằng văn hóa cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển, bởi văn hóa chi phối cách doanh nghiệp sử dụng vốn, lựa chọn công nghệ, phát triển con người và ứng xử trước rủi ro.

Bên cạnh đó, người đứng đầu giữ vai trò quyết định đối với chất lượng văn hóa của tổ chức. Văn hóa bộc lộ rõ nhất trong những quyết định khó khăn: giữ cam kết khi lợi nhuận thu hẹp, minh bạch khi xảy ra sai sót và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động khi doanh nghiệp gặp khó khăn. Uy tín của người lãnh đạo luôn bắt đầu từ sự nhất quán giữa lời nói và hành động.

Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa học hỏi để làm chủ công nghệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Chuyển đổi số đòi hỏi sự thay đổi sâu sắc trong cách ra quyết định, chia sẻ thông tin và phối hợp công việc. Đặc biệt khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chất lượng dữ liệu, quyền riêng tư và trách nhiệm của con người đối với quyết định cuối cùng phải được đặt lên hàng đầu.