Ukraine: Nông dân gặp khó đủ đường vì hai cuộc chiến diễn ra đồng thời

Ông Mykola Maliienko, 70 tuổi, một nông dân ở miền Trung Ukraine chuyên trồng trọt và xuất khẩu nông sản sang châu Âu, đang cắt giảm khoảng 100 ha diện tích ngô trong vụ xuân năm nay. Lão nông này cho biết ông phải siết chặt chi phí sau khi giá phân bón tăng vọt vì chiến sự Iran.

Điều ông lo ngại nhất lúc này là tiền mua dầu diesel để thu hoạch 1.200 ha vào cuối năm. Giá nhiên liệu đã gần như tăng gấp đôi kể từ khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran gây ra gián đoạn nguồn cung năng lượng chưa từng có.

Dù đã bước sang năm thứ 4 chiến sự với Nga, Ukraine vẫn là một nhà sản xuất lớn đối với các mặt hàng ngũ cốc, hạt có dầu và dầu thực vật.

Theo dữ liệu từ Bộ Kinh tế Ukraine, nước này hiện xuất khẩu thực phẩm tới 150 nền kinh tế, giảm so với khoảng 190 quốc gia và vùng lãnh thổ trước khi Nga mở chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine vào tháng 2/2022.

Cơ cấu thị trường xuất khẩu cũng đã thay đổi. Xuất khẩu của Ukraine sang châu Á, châu Đại Dương và Trung Đông sụt giảm, trong khi xuất khẩu sang châu Âu tăng lên. Các nhà phân tích cho rằng Nga đã giành được thêm thị phần từ Ukraine, đặc biệt ở mặt hàng lúa mì.

Một rủi ro đối với Ukraine là xung đột tại Trung Đông đang làm gia tăng lợi thế kinh tế của Nga. Là nước sản xuất dầu mỏ và khí đốt lớn, Nga có thể hưởng lợi từ giá năng lượng cao. Trong khi nông dân Nga được tiếp cận nguồn phân bón và dầu diesel trong nước với chi phí thấp, Ukraine phải nhập khẩu các mặt hàng này.

Ông Maliienko dự báo chi phí sản xuất năm nay có thể tăng ít nhất 10-15%. Nếu xung đột ở Trung Đông kéo dài, mức tăng này thậm chí có thể lên tới 60%.

“Tiềm năng xuất khẩu của chúng tôi có thể suy giảm đáng kể. Năm nay, mức giảm có thể vào khoảng 15-20%. Nếu tình hình tiếp diễn, con số này có thể lên tới 40%”, ông Maliienko chia sẻ với hãng tin Reuters.

Sau khi Nga mở chiến dịch quân sự và phong tỏa các cảng trên Biển Đen - tuyến xuất khẩu từng chiếm 90% lượng nông sản bán ra nước ngoài của Ukraine - nông dân Ukraine buộc phải chuyển hàng qua các cảng nhỏ trên sông Danube và bằng đường sắt sang Đông Âu.

Sự thay đổi này khiến chi phí logistics tăng vọt, xuất khẩu sụt giảm và lượng ngũ cốc tồn đọng trong nước ngày càng lớn. Giá nông sản tại Ukraine vì thế đi xuống, khiến nhiều nông dân thua lỗ.

Tình hình chỉ bắt đầu ổn định hơn từ năm 2023, khi một hành lang ngũ cốc do Liên Hợp Quốc làm trung gian được mở, giúp hoạt động xuất khẩu của Ukraine dần phục hồi.

Theo số liệu của Chính phủ Ukraine, xuất khẩu nông sản mang về cho nước này hơn 22 tỷ USD trong năm ngoái, chiếm hơn một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là nguồn thu ngoại tệ và ngân sách đặc biệt quan trọng đối với Chính phủ của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.

Tuy nhiên, xuất khẩu ngũ cốc và hạt có dầu của Ukraine trong niên vụ trước chỉ đạt 47 triệu tấn, thấp hơn 1/4 so với thời điểm trước chiến sự. Chiến sự với Nga cũng khiến nông dân nước này thiếu lao động nghiêm trọng, trong khi mạng lưới vận tải và nguồn điện thường xuyên bị gián đoạn.

Các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái và tên lửa của Nga cũng đã phá hủy các nhà máy lọc dầu của Ukraine, khiến nước này phải phụ thuộc vào nguồn dầu diesel nhập khẩu từ châu Âu để vận hành máy móc nông nghiệp và phục vụ quân đội.

Tại Ukraine, nhu cầu dầu diesel thường tăng mạnh nhất vào mùa xuân, khi nông dân bước vào vụ gieo trồng; vào cuối mùa hè, khi thu hoạch; và vào đầu mùa thu, khi gieo các loại ngũ cốc vụ đông, chủ yếu là lúa mì.

Ông Maliienko cho biết từ cuối tháng 2 đến nay, giá dầu diesel đã tăng gần gấp đôi, lên 92 hryvnia, tương đương 2,11 USD/lít.

Bài toán với nông dân Ukraine lúc này là nên mua nhiên liệu ngay để đề phòng nguồn cung cạn kiệt hoặc giá tiếp tục tăng, hay chờ thị trường hạ nhiệt.

“Tôi không muốn rơi vào cảnh lúa đã chín ngoài đồng mà không có dầu diesel để thu hoạch, rồi lại nhận được cuộc gọi báo giá lên tới 150 hryvnia”, ông Maliienko chia sẻ. Ông đưa ra nhận định này vào đầu tuần, trước khi Iran và Mỹ đạt thỏa thuận ngừng bắn trong 2 tuần vào ngày thứ Ba (8/4), một diễn biến đã giúp giá dầu hạ nhiệt.

Tuy nhiên, giá dầu thế giới vẫn biến động mạnh. Các nhà phân tích cho rằng ngay cả khi lệnh ngừng bắn mong manh này được duy trì, thị trường vẫn cần nhiều tháng để nguồn cung trở lại bình thường sau giai đoạn gián đoạn vừa qua.

Cũng trong thứ Ba, bộ phận thương mại của Liên minh Nông dân Ukraine (UAC) dự báo giá nhiên liệu và phân bón sẽ duy trì ở mức cao trong ít nhất 3 tháng tới.

Ông Dmytro Skorniakov, CEO công ty nông nghiệp Ukraine HarvEast - doanh nghiệp canh tác trên hàng chục nghìn ha đất và xuất khẩu ngũ cốc, hạt có dầu - cho rằng công nghệ hiện đại có thể phần nào bù đắp tác động từ việc giảm lượng phân bón sử dụng. Tuy nhiên, với chi phí nhiên liệu, nông dân gần như không có nhiều dư địa để xoay xở, đặc biệt trong mùa thu hoạch.

“Giá nhiên liệu cao có thể buộc nông dân phải thu hẹp diện tích gieo trồng ngũ cốc vụ đông. Một số thậm chí có thể bỏ hẳn vụ gieo trồng này”, ông Skorniakov chỉ ra.

Các cuộc tấn công của Nga nhằm vào kho nhiên liệu của Ukraine cũng khiến các nhà cung cấp không dám tích trữ nhiều, điều mà ông Skorniakov cho là một bất lợi rất lớn.

“Đây thực sự là bài toán lớn nhất của Ukraine. Phân bón còn có thể mua trước nhờ có kho chứa và các hợp đồng dài hạn. Nhưng với nhiên liệu, việc mua tích trữ từ sớm gần như không khả thi”, ông Skorniakov nói.