Thiếu hụt lao động, Nhật Bản "đặt cược" vào robot để duy trì nền kinh tế

Ở nhiều nơi, robot thường bị nhìn như mối đe dọa với việc làm của con người. Nhưng tại Nhật Bản, câu chuyện lại theo hướng ngược lại. Máy móc không phải để thay thế con người, mà để lấp vào những vị trí mà doanh nghiệp không thể tuyển đủ người.

Khái niệm “AI vật lý” (physical AI), những robot được tích hợp trí tuệ nhân tạo để có thể tương tác, thích nghi và xử lý công việc linh hoạt trong môi trường thực, đang ngày càng phổ biến.

Động lực để Nhật Bản phát triển ngành công nghiệp robot không chỉ đến từ khát vọng duy trì vị thế công nghệ, mà còn đến từ nhu cầu cấp bách là duy trì hoạt động của nền kinh tế khi số người trong độ tuổi lao động ngày càng giảm.

Dân số Nhật Bản đã giảm trong nhiều năm liên tiếp, và năm 2024 đánh dấu năm thứ 14 của xu hướng này. Tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động hiện đã xuống dưới 60% và được dự báo sẽ tiếp tục đi xuống trong nhiều thập kỷ tới.

Thiếu hụt lao động không còn là nguy cơ xa vời mà đã trở thành áp lực hiện hữu, khiến việc Nhật Bản ứng dụng robot và AI chuyển từ “lựa chọn” sang “bắt buộc”.

Chính phủ Nhật Bản cũng đang tăng tốc thúc đẩy làn sóng này. Dưới thời Thủ tướng Sanae Takaichi, khoảng 6,3 tỷ USD đã được cam kết để phát triển năng lực AI cốt lõi, thúc đẩy tích hợp robot và mở rộng triển khai trong công nghiệp. Mục tiêu được đặt ra là xây dựng một ngành “AI vật lý” nội địa đủ mạnh, hướng tới chiếm khoảng 30% thị phần toàn cầu vào năm 2040.

Theo Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, Nhật Bản vốn là cường quốc trong lĩnh vực robot công nghiệp. Năm 2022, các nhà sản xuất nước này chiếm khoảng 70% thị phần toàn cầu. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, liệu ưu thế này còn đủ để duy trì vị thế dẫn đầu.

Theo Giám đốc điều hành Woven Capital, ông Ro Gupta, có nhiều yếu tố đang thúc đẩy việc ứng dụng robot tại Nhật Bản, từ sự cởi mở về văn hóa đối với công nghệ này, tình trạng thiếu hụt lao động do áp lực già hóa dân số, đến nền tảng công nghiệp vững chắc trong chuỗi cung ứng cơ điện tử và phần cứng.

Các nhà đầu tư mạo hiểm tại Nhật Bản nhận định quốc gia này vẫn giữ thế mạnh ở các linh kiện cốt lõi, trong khi Mỹ và Trung Quốc đang tăng tốc xây dựng những hệ thống tích hợp hoàn chỉnh nơi phần cứng, phần mềm và dữ liệu được kết nối chặt chẽ.

Đáng chú ý, thay vì hình thành một vài “gã khổng lồ”, hệ sinh thái robot Nhật Bản đang phát triển theo hướng hợp tác. Các tập đoàn lớn như Toyota Motor hay Honda Motor mang đến quy mô, kinh nghiệm và năng lực sản xuất, trong khi các startup đóng vai trò thúc đẩy đổi mới, đặc biệt ở mảng phần mềm và tự động hóa.

Robot là lĩnh vực đòi hỏi đầu tư phần cứng lớn, kinh nghiệm vận hành sâu và nguồn vốn đáng kể. Khi kết hợp nguồn lực, kinh nghiệm ngành của các tập đoàn với sự linh hoạt, sáng tạo của startup, toàn bộ hệ sinh thái có thể nâng cao sức cạnh tranh trên quy mô toàn cầu.

Ngay cả trong lĩnh vực quốc phòng, Nhật Bản cũng đang dịch chuyển theo mô hình này. Nếu trước đây các tập đoàn lớn chiếm ưu thế tuyệt đối, thì nay xu hướng đẩy mạnh hợp tác với startup. Các doanh nghiệp lớn tập trung vào nền tảng, quy mô và tích hợp, còn startup thúc đẩy phát triển các hệ thống, phần mềm và mô hình vận hành linh hoạt hơn...