Việt Nam cần một chiến dịch “An toàn số cho mọi người”

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã chứng kiến sự gia tăng đáng báo động của tội phạm lừa đảo trực tuyến. Với thiệt hại ước tính lên đến 18.900 tỉ đồng chỉ riêng trong năm 2024, vấn đề này đã vượt ra khỏi phạm vi an ninh mạng thông thường để trở thành một vấn đề an ninh kinh tế-xã hội cấp bách.

Các thông điệp truyền thông về an toàn số hiện nay, dù xuất hiện dày đặc với những khuyến nghị như “Cẩn thận kẻ gian” hay “Không nhấp vào link lạ”, vẫn được giới chuyên gia nhận định là chưa đủ sức tạo ra “hệ miễn dịch số” cho cộng đồng.

Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm, Giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, nhận định: “Việt Nam cần một chiến dịch quốc gia để biến truyền thông thành lá chắn phòng ngừa tội phạm mạng, giúp người dân nhận diện, phản ứng và tự bảo vệ mình trong không gian số.

Truyền thông không nên dừng lại ở tính năng tuyên truyền một chiều, mà phải trở thành công cụ phòng ngừa tội phạm chủ động.” Ông nhấn mạnh rằng, mục tiêu của một chiến dịch bài bản là huấn luyện mỗi công dân trở thành một “người gác cổng kỹ thuật số” thực thụ, thay vì chỉ là người tiếp nhận thông tin thụ động.

BÀI HỌC THÀNH CÔNG TỪ MÔ HÌNH QUỐC TẾ

Việc nâng tầm truyền thông chống lừa đảo lên thành chiến dịch quốc gia đã được chứng minh hiệu quả trên thế giới. Tại Mỹ, chiến dịch “Stop. Think. Connect.” do Bộ An ninh nội địa khởi xướng đã thành công nhờ thông điệp cực kỳ đơn giản: “Dừng lại. Suy nghĩ. Rồi kết nối.” Nhờ đó, 96% người Mỹ cảm thấy có trách nhiệm cá nhân với an toàn mạng.

Trong khi đó, Singapore lại chọn cách tiếp cận “pháp lý hóa và công nghệ hóa” vấn đề qua chiến dịch “I can ACT against scams”. Chiến dịch này khuyến khích người dân ACT (thêm ứng dụng ScamShield, kiểm tra dấu hiệu lừa đảo và báo cáo). Quan trọng hơn, Singapore đã thành lập Anti-Scam Command (ASCom), một “trung tâm phản ứng nhanh” phối hợp giữa cảnh sát và ngân hàng, có khả năng phong tỏa tài khoản chỉ trong vài phút, giúp quốc đảo này giảm 26% số vụ lừa đảo trong nửa đầu năm 2025.

Bên cạnh đó, Australia lại chọn hướng giáo dục sớm với chương trình “CyberSmart”, đưa an toàn số vào trường học như một kỹ năng sống. Chính phủ nước này thậm chí lập hẳn cơ quan độc lập eSafety Commissioner để xử lý nội dung độc hại và điều phối giáo dục kỹ năng số toàn dân. Những bài học này cho thấy một chiến dịch hiệu quả phải kết hợp giữa giáo dục hành vi, công nghệ hỗ trợ và cơ chế phản ứng nhanh cấp nhà nước.

KIẾN NGHỊ XÂY DỰNG KHUNG HÀNH ĐỘNG "CHẬM MÀ CHẮC"

Trước tình hình đó, Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm cho rằng Việt Nam cần làm ngay việc phát động một chiến dịch quốc gia với tên gọi “An toàn số cho mọi người”. Mô hình hợp tác tối ưu phải là liên minh công – tư, trong đó Bộ Công an (Cục A05) chịu trách nhiệm chuyên môn và kịch bản tội phạm, còn ngân hàng, công ty viễn thông và các nền tảng mạng xã hội đóng vai trò “tuyến đầu kỹ thuật số.”

“Một chiến dịch chống lừa đảo hiệu quả phải biết “tận dụng được nhiều tiếng nói”, TS. Liêm cho biết. 

Báo chí là trụ cột cung cấp thông tin chính thống và xác thực từ cơ quan công an, giúp người dân nhận biết tin giả và kênh chính thức. Người ảnh hưởng (influencer/KOL) là “bộ khuếch đại cảm xúc”, đưa thông điệp an toàn số đến giới trẻ bằng ngôn ngữ đời thường, gần gũi và lan tỏa.

Và cuối cùng, các nền tảng mạng xã hội như Zalo, TikTok, Facebook, Instagram, Threads phải đóng vai trò đồng tác chiến, không chỉ gỡ bỏ nội dung lừa đảo mà còn chủ động cảnh báo người dùng bằng thông báo pop-up, tin nhắn tự động, hoặc hashtag cảnh báo (#AnToanSoChoMoiNguoi, #StopScams).

“Có thể xây dựng một “ngân hàng kịch bản tội phạm” (scam scenario bank) để các KOL, nhà báo và doanh nghiệp sử dụng khi sản xuất nội dung cảnh báo, đảm bảo tính thống nhất và chính xác của thông tin”, nói thêm. 

Ông đề xuất xây dựng “Anti-Scam Vietnam Command” để thực hiện chức năng phản ứng nhanh, phong tỏa giao dịch đáng ngờ trong vài phút, tương tự ASCom của Singapore.

Hơn nữa, thông điệp cốt lõi cho chiến dịch nên là khung hành động “chậm mà chắc”, một phiên bản Việt hóa và gắn liền với hành động cụ thể cho người dân: Thêm lá chắn kỹ thuật (cài đặt ứng dụng chặn lừa đảo), Chắc chắn kiểm chứng (xác minh qua đường dây nóng chính thức) và Thông báo ngay (báo cáo cho cơ quan chức năng).

THỂ CHẾ HÓA THÀNH CAM KẾT QUỐC GIA

Để chiến dịch không chỉ là phong trào ngắn hạn, Tiến sĩ Liêm nhấn mạnh “An toàn số cho mọi người” nên được thể chế hóa như một phần của Chiến lược quốc gia về phát triển kinh tế số và xã hội số. Cần có khung pháp lý cho phép ngân hàng và cơ quan chức năng phong tỏa tài khoản trong trường hợp khẩn cấp.

Đồng thời, Việt Nam nên cân nhắc thành lập một Cơ quan An toàn Số Quốc gia tương tự eSafety Commissioner của Australia, chịu trách nhiệm quản lý nội dung nguy hại, lừa đảo và giáo dục kỹ năng số toàn dân, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi và học sinh.

“An toàn số cho mọi người không chỉ là khẩu hiệu, đó phải là cam kết quốc gia bảo vệ người dân trong không gian số,” Tiến sĩ Liêm khẳng định. “Khi mỗi tin nhắn lừa đảo có thể gây ra tổn thất hàng tỉ đồng, truyền thông phải trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên, góp phần ngăn chặn một vụ việc có thể xảy ra. Chiến dịch này chính là bước đi cần thiết để Việt Nam trở thành một quốc gia an toàn số, nhân văn và vững mạnh trong kỷ nguyên dữ liệu.”