Dù hiện tại số lượng doanh nghiệp Nhà nước chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong nền kinh tế song khu vực này vẫn đang nắm giữ nguồn lực lớn trong các ngành và lĩnh vực then chốt. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, việc tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước không còn dừng lại ở yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động đơn thuần, mà phải hướng tới sự tinh gọn, hiệu quả và phát huy tối đa vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực chiến lược…

Dù định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước đã rất rõ ràng, song thực tế triển khai thời gian qua lại cho thấy một khoảng cách khá lớn so với những mục tiêu được kỳ vọng. Quá trình tái cơ cấu đang vấp phải không ít điểm nghẽn đan xen giữa cơ chế, chính sách và khâu tổ chức thực hiện.

NHỮNG “NÚT THẮT” KÌM HÃM NGUỒN LỰC QUY MÔ LỚN

Báo cáo chi tiết từ Bộ Tài chính cho thấy trong giai đoạn 2021-2025, cả nước mới chỉ cổ phần hóa thành công vỏn vẹn 5 doanh nghiệp, mang về tổng giá trị khoảng 643 tỷ đồng. Đối với công tác sắp xếp, trong số 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án, mới có 6 đơn vị hoàn thành sáp nhập và 2 đơn vị đang thực hiện quy trình giải thể.

Tương tự, công tác thoái vốn cũng bộc lộ sự chậm trễ khi trong tổng số 146 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn, mới chỉ có 19 đơn vị hoàn thành, đạt tỷ lệ khiêm tốn khoảng 13% so với kế hoạch của giai đoạn 2022-2025.

Nhìn nhận thực tế này tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” diễn ra sáng 21/7/2026 tại Hà Nội do Báo Tiền Phong tổ chức, các chuyên gia và nhà quản lý đều cho rằng “điểm nghẽn” hiện nay đang nằm ở tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn chậm; các dự án yếu kém chưa được xử lý dứt điểm; và chất lượng quản trị chưa theo kịp yêu cầu.

Phân tích sâu hơn về thực trạng này, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cho biết tính đến cuối năm 2025, số lượng doanh nghiệp Nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 (những năm 1990) xuống còn 695 doanh nghiệp. Dù vậy, khối này vẫn sở hữu khối tài sản lên tới 4,5 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách 390.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến hết năm 2025, mới chỉ có 180/616 doanh nghiệp xây dựng xong đề án cơ cấu lại.

Trong đó, nguyên nhân chính, theo ông Linh, xuất phát từ việc phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư phức tạp và đặc biệt là tâm lý né tránh trách nhiệm, e ngại rủi ro của một bộ phận người đứng đầu.

Theo ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công thương), dù Bộ đã rất quyết liệt và chuyển giao thành công 5 doanh nghiệp với số vốn hơn 1.900 tỷ đồng về SCIC trong năm 2025, nhưng những rào cản thể chế vẫn là gánh nặng lớn. Điển hình như Tổng Công ty Giấy Việt Nam (VINAPACO) dù đã khởi động cổ phần hóa từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn “giậm chân tại chỗ” do vướng mắc tài chính từ Dự án bột giấy Phương Nam và sự thiếu đồng bộ trong việc phê duyệt phương án sử dụng đất từ các địa phương.

CHUYỂN TỪ SẮP XẾP “CƠ HỌC” SANG KIẾN TẠO ĐỘNG LỰC

Trước áp lực phải phát huy vai trò “sếu đầu đàn”, việc tìm ra lời giải cho bài toán tái cơ cấu đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, đặt ra 6 nhóm vấn đề mang tính nền tảng. Trong đó, ông nhấn mạnh phải chuyển tư duy từ “sắp xếp” sang “phân bổ lại nguồn lực”, xác định rõ các lĩnh vực hạ tầng chiến lược và công nghệ nền tảng để doanh nghiệp Nhà nước dẫn dắt.

Ông Hiển cũng chỉ rõ yêu cầu bức thiết về việc tách bạch giữa nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ công ích; đồng thời phải tháo gỡ điểm nghẽn thể chế để trao quyền tự chủ tối đa, đi kèm với kiểm soát quyền lực. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% doanh nghiệp Nhà nước áp dụng tiêu chuẩn quản trị OECD, thay đổi cơ chế đánh giá từ chỉ tiêu tài chính ngắn hạn sang hiệu quả tổng thể, và hướng tới việc hình thành Quỹ đầu tư quốc gia từ mô hình SCIC hiện tại để xử lý nhanh nhạy các rào cản đầu tư.

Cùng quan điểm này, bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, cho rằng Nhà nước chỉ nên sở hữu trực tiếp ở những lĩnh vực thực sự cần thiết, tránh tình trạng đầu tư dàn trải làm suy giảm kỷ luật tài chính.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế từ mô hình của Trung Quốc, Singapore, Malaysia, Australia hay Đông Âu, bà Dung cho rằng giải pháp cho Việt Nam là phải định giá tài sản minh bạch, duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt và không sáp nhập các doanh nghiệp yếu kém chỉ để che giấu những khoản thua lỗ.

Dưới góc nhìn của thị trường vốn, ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, khẳng định quá trình tái cơ cấu và cổ phần hóa có mối quan hệ cộng sinh mật thiết với thị trường chứng khoán. Thị trường không chỉ cung cấp môi trường định giá minh bạch, chống trục lợi mà còn “ép” các doanh nghiệp phải nâng cấp năng lực quản trị theo chuẩn đại chúng và đa dạng hóa cơ cấu sở hữu. Hiện tại, thị trường cổ phiếu đang có khoảng 780 doanh nghiệp có nguồn gốc từ cổ phần hóa niêm yết, chiếm quy mô vốn hóa lên tới 407 tỷ USD. Để đẩy nhanh tiến trình, ông Thu kiến nghị cần thực thi nghiêm các quy định của thị trường để các doanh nghiệp Nhà nước hoạt động ngày càng hiệu quả, tạo ra lực kéo mạnh mẽ đưa nền kinh tế Việt Nam cất cánh trong kỷ nguyên phát triển mới.