Lễ Cơm Mới không chỉ là dịp tạ ơn thần linh, tổ tiên sau một mùa sản xuất mà còn lưu giữ tri thức dân gian, phong tục và nếp sống của người Dao Tiền ở xóm Sưng, xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ. Qua từng món ăn, những câu chuyện về mùa màng, tình thân và sự gắn kết cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ...

Ngày 10/10/2026, tổ chức Aide et Action Việt Nam (hiện đang chuyển đổi tên thành Action Education Việt Nam) triển khai Ngày hội “Sưng Bai mở hội 2026” tại xóm Sưng Bai, xã Cao Sơn, tỉnh Phú Thọ, với chủ đề “Mừng mùa mới - Đón bạn về bản”.

Sự kiện thuộc Dự án “Thúc đẩy phát triển nghề nghiệp và kinh doanh cho thanh niên và phụ nữ”, do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ, hướng tới gìn giữ văn hóa Dao Tiền, quảng bá hình ảnh bản Sưng và phát triển du lịch cộng đồng gắn với sinh kế bền vững.

NGƯỜI DAO TIỀN GIỮ GÌN BẢN SẮC GIỮA NÚI RỪNG

Sưng Bai sở hữu nhiều lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, văn hóa Dao Tiền, nghề truyền thống, tri thức bản địa, ẩm thực và dược liệu. Thông qua ngày hội, những giá trị này được giới thiệu trực tiếp tới du khách, đồng thời tạo cơ hội để người dân quảng bá, tiêu thụ nông sản, sản phẩm thủ công và dịch vụ du lịch.

Với thông điệp “Về Sưng đón mùa mới - Đi một vòng xóm, gặp cả một miền văn hóa”, ngày hội đưa du khách khám phá không gian sống và những câu chuyện đời thường của cộng đồng. Các hoạt động nổi bật gồm Chợ Sưng Bai, Trạm Đổi Xanh - IMO, giới thiệu nông sản và sản phẩm địa phương; trải nghiệm làm giấy dó, nhuộm chàm, vẽ sáp ong, tìm hiểu cây thuốc, tham quan nhà truyền thống và homestay, ngâm chân thảo mộc, tắm lá thuốc.

Điểm nhấn văn hóa là câu chuyện Cơm mới của người Dao Tiền, được giới thiệu qua hoạt động “Cùng ăn Cơm mới - Một mâm cơm, nhiều câu chuyện”. Từ hạt lúa trên nương, nguyên liệu vườn nhà đến cách chế biến và mời khách, mâm cơm truyền tải lòng biết ơn mùa màng, tri thức ẩm thực và tình cảm cộng đồng. Việc giới thiệu nghi lễ, tập quán được định hướng tôn trọng ý nghĩa văn hóa và những thực hành riêng của người dân.

Bên cạnh các hoạt động trải nghiệm, “Bàn trà tương lai Sưng Bai” tạo không gian trao đổi về hoàn thiện sản phẩm, kết nối tour và định hướng phát triển du lịch cộng đồng.

Nằm ở độ cao khoảng 530 m, tựa lưng vào núi Biều và hướng ra những thửa ruộng bậc thang uốn lượn, xóm Sưng vẫn giữ được cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ, khí hậu mát mẻ và nhịp sống bình dị. Tên gọi xóm Sưng bắt nguồn từ cây Sâng, loài cây bản địa từng mọc phổ biến trong khu vực. Từ năm 2017, người dân bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng, được hỗ trợ vốn, cải tạo nhà ở, tập huấn nấu ăn và kỹ năng đón tiếp khách.

Các hoạt động tham quan cây chè shan tuyết cổ thụ, cùng người dân cấy lúa, nấu ăn, đánh bắt cá cũng mang đến trải nghiệm gần gũi với đời sống bản địa. Những phong tục như lễ mừng xuân, lễ cấp sắc, lễ đặt tên cùng các điệu múa chuông, múa chèo, múa xòe tiếp tục được gìn giữ.

MÂM CƠM LƯU GIỮ TRI THỨC BẢN ĐỊA

Lễ Cơm Mới là phong tục lâu đời của người Dao Tiền, gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Khi cây trồng gần đến kỳ thu hoạch, người am hiểu phong tục sẽ chọn ngày lành tổ chức lễ tạ ơn thần linh, thánh hoàng đã phù hộ cho bản làng. Một nét đặc biệt là người dân không ăn cơm mới trước khi hoàn tất nghi lễ. Những miếng cơm đầu tiên được dành cho mèo, chó và thần Bếp, thể hiện sự trân trọng đối với các lực lượng tâm linh và những con vật gắn bó với đời sống sản xuất.

Mâm cơm mới của người Dao Tiền xóm Sưng gồm nhiều món đặc trưng như thịt chua ăn cùng lá bản địa, gà nấu bỗng rượu, nộm gà tía tô, thịt lợn hoa chuối rừng nướng ống lam, nhộng ong lá gừng, xôi nếp nương và canh khoai tầng nấu xương. Mỗi món ăn không chỉ mang hương vị riêng mà còn lưu giữ kinh nghiệm sản xuất, chế biến và phong tục của cộng đồng.

Thịt chua là món ăn gắn với ký ức về những năm tháng khó khăn, khi người dân chưa có phương tiện bảo quản thực phẩm. Thịt được ướp muối, cho vào chum sành gọi là “cang”, sau khoảng năm tháng đem trộn với cơm rồi tiếp tục ủ qua nhiều giai đoạn. Để có một cang thịt chua ngon, người dân phải kiên nhẫn chờ trên ba năm.

Thịt chua thường được ăn cùng lá lốt, lá dổi, lá nhội, lá hoàn ngọc, lá chua và lá “Im kìa”. Việc lựa chọn các loại lá vừa tạo hương vị, vừa giúp truyền dạy kinh nghiệm nhận biết cây cỏ cho thế hệ sau. Theo lời kể dân gian, lá “Im kìa” từng được sử dụng khi người đi xa hoặc khách đến bản bị khó chịu trong bụng.

Rượu hoẵng cũng gắn với ký ức cộng đồng. Người dân kể rằng món rượu bắt nguồn từ túi cơm thừa treo trên chạc cây, sau nhiều ngày lên men tự nhiên, tỏa mùi thơm chua dịu. Câu chuyện phản ánh kinh nghiệm tận dụng thực phẩm và sự trân trọng hạt gạo.

Người Dao Tiền cũng có tục chỉ ăn hoa chuối sau Lễ Cơm Mới, với quan niệm ăn trước lễ có thể khiến thú rừng phá lúa. Món canh khoai tầng nấu xương thể hiện cách tận dụng nguyên liệu nương rẫy, kết hợp khoai, xương và giấm lên men tự nhiên.

Bà Nguyễn Thu, CEO Hệ sinh thái nông nghiệp bền vững MEVI, chuyên gia tư vấn Dự án “Thúc đẩy phát triển nghề nghiệp và kinh doanh cho thanh niên và phụ nữ”, tại Lào Cai và Phú Thọ, cho biết Cẩm nang Y thực Bản Sưng nhằm bảo tồn, hệ thống hóa và phát huy tri thức bản địa của người Dao Tiền, đồng thời tạo nền tảng phát triển sinh kế, du lịch cộng đồng và các sáng kiến khởi nghiệp quy mô nhỏ.

Với sự tham gia của ông Đỗ Văn Quân, chuyên gia phụ trách đồng kiến tạo, cẩm nang tập trung khảo sát, thu thập, sàng lọc và tư liệu hóa tri thức về ẩm thực, dược liệu và chăm sóc sức khỏe. Sản phẩm dự kiến gồm một cuốn cẩm nang hoàn chỉnh, bộ 10-15 công thức y thực kèm hướng dẫn sử dụng và lưu ý an toàn, tài liệu thực hành dành cho cộng đồng, cùng các báo cáo khảo sát và tư liệu hình ảnh.

Thông qua hoạt động này, phụ nữ, thanh niên và nhóm nòng cốt địa phương được hỗ trợ thực hành, giới thiệu tri thức bản địa một cách thống nhất, dễ hiểu. Đây cũng là cơ sở bước đầu để phát triển sản phẩm y thực phục vụ du lịch, tạo thêm cơ hội khởi nghiệp và sinh kế cho cộng đồng.