Thời gian gần đây, Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhắc tới thông điệp “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, trong đó nhấn mạnh tới việc tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn” – thể chế. Là chuyên gia có nhiều năm kinh nghiệm trong đổi mới và cải cách thể chế, ông nhìn nhận như thế nào về điều này?

Thể chế là một khái niệm rất rộng gồm những quy định, luật lệ định hình nên phương thức ứng xử của mọi người trong mọi hoạt động của đời sống xã hội. Mỗi quốc gia sẽ có một thể chế riêng, được quy định trong các văn bản pháp luật nhằm định hướng phát triển theo mục tiêu đặt ra.

Bởi vậy, hệ thống luật lệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm tạo ra trật tự, kỷ cương, bảo đảm quyền lợi và nghĩa vụ của tất cả mọi người tham gia hoạt động xã hội. Tuy nhiên, đây lại là điểm tắc nghẽn nhất của Việt Nam, là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, như lời của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Nếu ví mọi hoạt động kinh tế - xã hội đang đi trên một con đường rộng 5-10 làn đường với tốc độ 100-120km/h thì điểm nghẽn thể chế đang khiến con đường ấy bị thu hẹp lại chỉ còn 1-2 làn đường. Với lượng xe cộ ngày càng tăng mà đường lại ngày càng bị thu hẹp thì lẽ dĩ nhiên, mọi thứ sẽ bị chậm trễ, ách tắc theo. Theo đó, tăng trưởng GDP của nền kinh tế cũng bị chậm lại so với tiềm năng vốn có. Chúng ta đứng trước nguy cơ tụt hậu so với các quốc gia khác nếu không có những giải pháp đột phá.

Vậy theo ông, đâu là giải pháp đột phá?

Nếu không lý giải điểm nghẽn một cách rõ ràng, đầy đủ và chính xác thì chúng ta sẽ không thể tạo ra đột phá cho tăng trưởng, cho những kỳ vọng mà chúng ta đã đặt ra. Theo tôi, có 4 điểm nghẽn mà nền kinh tế đang phải đối diện.

Thứ nhất, thủ tục hành chính hiện nay do các cơ quan, bộ, ngành đặt ra quá nhiều, dẫn tới thời gian hoàn thành thủ tục dự án phải kéo dài 4-5 năm, thậm chí có dự án lên tới 7 năm. Điều này không chỉ khiến doanh nghiệp phải “xin lên, xin xuống, xin ngang, xin dọc” nhiều “trạm kiểm soát” của nhiều cơ quan, bộ, ngành, mà còn làm ảnh hưởng tới môi trường đầu tư và lãng phí cơ hội phát triển.

Thứ hai, chúng ta đang có quá nhiều luật về cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế. Các luật này không chỉ chồng chéo, mâu thuẫn mà còn “cài răng lược” trong quá trình thực hiện nên các hoạt động kinh tế bị ách tắc, không thể triển khai. Thậm chí, ngay cả các nghị định, thông tư hướng dẫn dưới luật thì năm nay thế này, năm sau thế khác, nên doanh nghiệp lúng túng trong khâu thực hiện.

Thứ ba, gần đây, nhiều dự án lớn vướng về mặt pháp lý buộc phải dừng lại. Dự án này dừng thì các dự án sau đó cũng phải dừng lại do không có dòng tiền.

Thứ tư, tâm lý sợ làm, sợ trách nhiệm. Chỉ một vấn đề thôi nhưng hiện nay cán bộ phải gửi công văn đi nhiều nơi để xin ý kiến. Nhà đầu tư cũng phải trình lên, trình xuống rất nhiều lần. Dự án triển khai mãi vẫn không thông, vẫn trì trệ.

Vì thế, mới nói thể chế chính là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Thực trạng này không phải chúng ta không biết. Vừa qua, nhiều giải pháp đã được đưa ra; chẳng hạn, để thể chế hóa chủ trương của Đảng, ngày 29/9/2023, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 73/2023/NĐ-CP về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Dù vậy, tình hình cũng không có nhiều chuyển biến.

Để giải quyết điểm tắc nghẽn thứ hai và thứ ba, chúng ta đã bàn về giải pháp như một luật sửa nhiều luật, hay nghị quyết, cơ chế đặc thù… nhằm tạo sự linh hoạt, sáng tạo cho các dự án, địa phương triển khai. Tuy nhiên, đến nay những điểm nghẽn vẫn chưa được tháo gỡ, các động lực phát triển cũng chưa được khai mở.

Tôi cho rằng nguyên nhân sâu xa chính là tư duy “không quản được thì cấm” trong cách xây dựng thể chế. Tư duy này dẫn tới việc bộ nào cũng có công cụ quản lý là luật lệ, rào cản và các trạm kiểm soát. Điều này vô hình trung đã chặn dòng chảy của các hoạt động kinh tế - xã hội, cản trở sự đa dạng của cuộc sống và kìm hãm sự phát triển của cái mới. Các thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh ngày càng nhiều, cơ chế xin - cho, phê duyệt - kiểm soát gia tăng kể từ năm 2005 tới nay.

Đáng tiếc, trong khoảng thời gian dài như vậy, chúng ta lại chần chừ không cải cách, không tiến lên nấc mới của kinh tế thị trường đầy đủ, hiện đại và hội nhập. Hiện nay vẫn còn sự can thiệp hành chính quá mức, quá nhiều vào nền kinh tế, làm cho các thị trường kém phát triển, không phát triển hoặc phát triển méo mó, đặc biệt là hệ thống thị trường phân bổ nguồn lực.

Với những phân tích như trên, theo ông, chúng ta phải tháo gỡ những điểm nghẽn này như thế nào?

Hiện nay, chúng ta mới phát triển được thị trường hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng. Những thị trường chất lượng cao hơn, cần thiết đối với giai đoạn phát triển mới như thị trường vốn, thị trường khoa học và công nghệ, thị trường đất đai vẫn chưa thể phát triển đúng yêu cầu. Với nhiều điểm nghẽn như vậy, chúng ta cần thời gian từ 5-10 năm để giải quyết chứ không thể tháo gỡ ngay trong một sớm, một chiều.

Đối với điểm nghẽn thứ ba, điểm mấu chốt hiện nay là phải phân biệt rõ thể nhân và pháp nhân để có hướng xử lý những dự án đang vướng mắc pháp lý. Trong đó, nguyên tắc quan trọng là không làm ách tắc dòng chảy của dòng tiền, ách tắc hoạt động của doanh nghiệp, công ty.

Đối với điểm nghẽn thứ tư, trong bối cảnh có quá nhiều quy định, nhiều trạm kiểm soát đang cài răng lược thì thông điệp dám nghĩ, dám làm, không tư lợi, vì mục tiêu phát triển chung cần được người đứng đầu Đảng, Nhà nước, Chính phủ cũng như lãnh đạo các bộ, ngành và địa phương tuyên bố rộng rãi với cam kết thực hiện mạnh mẽ. Nội bộ cơ quan nhà nước phải tạo được phong trào làm việc hứng khởi, khơi dậy tinh thần cho cán bộ, công chức nhằm hướng tới một kỷ nguyên phát triển mới.

Đối với điểm nghẽn thứ nhất và thứ hai, những quy định theo kiểu “không quản được thì cấm” hay “bắt người dân, doanh nghiệp” làm theo quy trình, quy định phải được tháo bỏ. Theo đó, phải có một chương trình rà soát lại hệ thống pháp luật một cách toàn diện để nhận diện đúng và trúng các điểm nghẽn, từ đó mới có giải pháp phù hợp. Việc “sửa chữa” câu chữ trong các bộ luật thời gian qua, hay ban hành các cơ chế đặc thù chỉ là giải pháp tạm thời, tình thế trước những bức xúc của sự ách tắc, trì trệ của nền kinh tế. 

Giai đoạn trước, trong lĩnh vực đầu tư – kinh doanh, chúng ta đã cắt bỏ được hàng trăm, hàng nghìn điều kiện kinh doanh bất hợp lý theo kiểu “không quản được thì cấm”. Công cuộc này cần được tiếp tục bởi có một xu thế hiển hiện là cứ rào cản này bị xóa thì rào cản khác lại mọc lên. Chúng ta cần làm cho quá trình đặt rào cản chậm lại, giảm tốc độ ban hành những trạm kiểm soát mới. Mấy năm nay, việc thiếu vắng hoạt động cải cách kinh doanh đã làm các rào cản này bùng phát mạnh mẽ.

Hiện nay, chúng ta đang nỗ lực tinh gọn bộ máy thì cũng nên soát xét lại các luật, nghị định và thông tư để bỏ bớt các quy định trùng nhau trong nhiều bộ luật, các quy định bất hợp lý… Dựa trên tư duy mới, chúng ta phải chấm dứt được tình trạng “không quản được thì cấm”, mở được thị trường và để thị trường hoạt động và tự giám sát. Củng cố những cơ quan, những định chế làm cho thị trường phát triển lành mạnh. Tạo điều kiện để những xu thế mới được phát triển tự do hơn.

Quản trị nhà nước cần thay đổi theo hướng quản theo mục tiêu, kết quả công việc. Điều này không mới, nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng trước chúng ta mấy chục năm.

Theo hướng này, Nhà nước cần hệ thống khuyến khích đặt mục tiêu, chứ không phải đặt ra quy trình để đạt mục tiêu. Trong một số trường hợp, có thể chọn cách tiếp cận “chọn bỏ” (nghĩa là pháp luật cấm một số việc không được phép làm). Như vậy, không cần quá nhiều bộ luật, quá nhiều quy định, như vậy mới có dư địa cho người tài, người tâm huyết, đổi mới sáng tạo và nguồn lực chảy vào Việt Nam.

VnEconomy 29/01/2025 14:00

Nội dung đầy đủ của bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 4 5-2025 phát hành ngày 27/1/2025. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:  

https://postenp.phaha.vn/tap-chi-kinh-te-viet-nam/detail/1194