Thị trường carbon đã bước qua một cột mốc trưởng thành quan trọng, mở sang một giai đoạn mới với những dịch chuyển mang tính cấu trúc. Sự chuyển biến của thị trường tín chỉ carbon theo loại hình dự án, chất lượng, những thay đổi về giá và xu hướng, ưu tiên của người mua sẽ tác động tới các bên tham gia, các nhà đầu tư, bên phát triển dự án…

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt, khi tăng trưởng của thị trường được thúc đẩy bởi hai xu hướng tách biệt: phần chênh giá do chất lượng cao (phân khúc chất lượng cao- premium) và các mục đích sử dụng phục vụ tuân thủ đang gia tăng nhanh, kéo theo tăng về khối lượng.

XU HƯỚNG VÀ ƯU TIÊN CỦA NGƯỜI MUA

Theo dữ liệu từ báo cáo toàn cảnh tín chỉ carbon năm 2025 của Sylvera mới đây, 58% lượng tín chỉ được hủy (retirement) trong năm 2025 là không ẩn danh, qua đó cho thấy bức tranh các doanh nghiệp đang tích cực mua tín chỉ và mua loại tín chỉ gì.

Nhìn chung, nhu cầu của khối doanh nghiệp đối với tín chỉ carbon vẫn duy trì ổn định, nhưng cơ cấu người mua và các ưu tiên của họ đã có những thay đổi đáng kể. Các doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng và tiện ích tiếp tục giữ vai trò chi phối, chiếm 50% lượng tín chỉ được hủy có công bố danh tính người mua, và chưa cho thấy chưa có dấu hiệu giảm tham gia dù chịu áp lực chính trị.

Tuy nhiên, bức tranh người mua đang tái định hình: các doanh nghiệp vận tải và logistics giảm mạnh khối  lượng mua, trong khi nhóm dịch vụ chuyên môn tăng trưởng đều đặn để trở thành nguồn cầu lớn thứ hai.

Xét theo loại tín chỉ được mua, các doanh nghiệp năng lượng ưu tiên các dự án lâm nghiệp, khối dịch vụ chuyên môn thiên về các dự án bếp đun nấu, còn các doanh nghiệp vận tải và logistics có phần lớn lượng tín chỉ được hủy đến từ các dự án năng lượng tái tạo.

Mức độ thẩm tra chất lượng cũng khác biệt rõ rệt giữa các ngành. Trong khi khoảng 31% số tín chỉ được xếp hạng và đã được hủy đạt mức BBB trở lên, thì các ngành như hàng tiêu dùng, thực phẩm và nông nghiệp, cũng như vận tải lại dựa vào các tín chỉ có xếp hạng thấp hơn cho hơn 60% khối lượng mua. 

Theo các chuyên gia, những thay đổi của thị trường sẽ tác động tới bên mua, nhà đầu tư và bên phát triển dự án.

NHỮNG LƯU Ý VỚI NHÀ ĐẦU TƯ, PHÁT TRIỂN DỰ ÁN

Thị trường đang tái cấu trúc theo hướng lấy chất lượng làm trục. Các tín chỉ đảm bảo tính toàn vẹn cao hiện được trả mức chênh giá đáng kể và nguồn cung đang thắt lại; trong khi các lựa chọn chất lượng thấp vẫn dồi dào nhưng ngày càng ít được thị trường quan tâm.

Điều này đồng nghĩa các chiến lược mua sắm dựa chủ yếu vào giá được xem là đã lỗi thời. Ngược lại, chất lượng, khả năng sẵn có của nguồn cung, và mức độ đủ điều kiện cho mục đích tuân thủ quan trọng không kém chi phí.

Tuy vậy, cạnh tranh các tín chỉ “hạng cao” đang nóng lên, khi các chương trình tuân thủ bước vào thị trường cùng với bên mua tự nguyện đều nhắm tới cùng một “rổ” hạn chế các dự án được xếp hạng cao. Thị trường giao ngay vẫn phân mảnh, với mức giá vênh nhau lớn, tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro, tùy thuộc vào năng lực thẩm định.

Do đó, các chuyên gia khuyến cáo bên mua năm 2026 nên chủ động sớm với tín chỉ chất lượng cao. Theo phân tích của chuyên gia, “sự mất cân đối cung– cầu đối với các tín chỉ có tính toàn vẹn cao sẽ càng rõ. Vì vậy, bên mua nên cân nhắc khóa nguồn cung bằng hợp đồng bao tiêu (offtake) nhiều năm ngay từ bây giờ cho các dự án “hạng cao”.

Cùng với đó, cần dự trù ngân sách cho phần chênh giá của tín chỉ chất lượng, lập kế hoạch cho mức chi phí tăng đáng kể đối với hấp thụ/loại bỏ dựa vào thiên nhiên cũng như loại bỏ khí carbon dioxide (CDR) bền vững. Đáng chú ý, thời kỳ “tín chỉ rẻ mà vẫn chất lượng” đang khép lại.

Ngoài ra, bên mua cần chuẩn bị cho xu hướng hội tụ với thị trường tuân thủ. Các tín chỉ đủ điều kiện cho CORSIA và các cơ chế tuân thủ khác sẽ đẩy phần chênh giá lên cao khi các mốc hạn năm 2028 đến gần…

Về phía nhà đầu tư, định giá danh mục ngày càng phụ thuộc vào vị thế về chất lượng hơn là khối lượng. Nghiên cứu cho thấy thị trường đang tách thành các “tầng” rõ rệt: một bên là các dự án hạng cao có nhu cầu mạnh nhưng nguồn cung bị thắt lại, một bên là các dự án “di sản” có hàng tồn dồi dào nhưng ít người mua.

Sự phân tầng theo chất lượng này vừa tạo ra rủi ro định giá cho các danh mục nặng về tín chỉ bị xếp hạng thấp, vừa mở ra dư địa tăng giá đáng kể cho các danh mục đặt cược đúng vào các dự án có tính toàn vẹn cao.

Khả năng đủ điều kiện cho thị trường tuân thủ, đặc biệt là CORSIA đang trở thành yếu tố gần như quyết định tính khả thi của dự án; đồng thời, thị trường kỳ hạn đang phát triển theo “nhịp” riêng, tách khỏi các biến động của thị trường giao ngay.

Trong khi đó, CDR bền vững vẫn tập trung trong một nhóm người mua nhỏ, dù giá trị các thương vụ gây chú ý trên truyền thông. Điều này tạo ra rủi ro về thời điểm cho các dự án đặt cược vào nhu cầu CDR sẽ tăng mạnh trong ngắn hạn.

Trước thực tế này, các nhà đầu tư nên ưu tiên các dự án được xếp hạng cao. Theo phân tích từ báo cáo, chênh lệch giữa tài sản chất lượng cao và thấp sẽ còn nới rộng khi bên mua ngày càng “tinh” hơn và các chương trình tuân thủ ưu tiên những phương pháp luận chặt chẽ.

Các nhà đầu tư cũng nên lập bản đồ điều kiện tuân thủ một cách cẩn trọng bởi không phải mọi phương pháp luận “đủ điều kiện CORSIA” đều sẽ bảo đảm có điều chỉnh tương ứng (CA). Chuyên gia cho rằng trước khi đặt cược vào nhu cầu từ hàng không, cần đánh giá mức độ sẵn sàng của quốc gia chủ nhà và rủi ro Thư chấp thuận (LoA) theo từng nước.

Bước sang năm 2026, bên phát triển dự án nên thiết kế theo chuẩn của năm 2030, đầu tư vào các phương pháp luận được tăng cường (VM47, VM48…). Các dự án đăng ký theo phương pháp luận “cũ” có nguy cơ trở thành tài sản mắc kẹt/khó tiêu thụ.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị bên phát triển dự án nên theo đuổi xếp hạng độc lập từ sớm, không nên đợi đến khi tín chỉ được phát hành. Việc hợp tác với các tổ chức chấm điểm/xếp hạng ngay từ giai đoạn thiết kế dự án sẽ giúp các đơn vị cần làm gì để đạt mức BBB+...

Ngoài ra các nhà phát triển dự án nên tích hợp điều kiện đủ chuẩn tuân thủ ngay từ đầu, đối chiếu dự án với yêu cầu của CORSIA, CCP, và các yêu cầu của những hệ thống tuân thủ nội địa lớn. Các dự án đủ điều kiện cho nhiều cơ chế tuân thủ sẽ vừa giảm rủi ro vừa giữ dư địa lợi thế.

Đặc biệt, bên mua ký hợp đồng nhiều năm thường ưu tiên nhà phát triển có thể giao từ 500.000+ tín chỉ/năm. Nhà phát triển nhỏ nên cân nhắc các nền tảng tổng hợp hoặc mô hình liên kết/đối tác để đạt quy mô và độ chắc chắn.