M&A không phải là sự "bán mình" mất đi vị thế, mà chính là một "cuộc hôn nhân chiến lược" giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tái cấu trúc, nâng cao năng lực nội tại và vươn tầm quốc tế…

Tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô với chủ đề “Kết nối doanh nghiệp nhỏ và vừa – Thúc đẩy M&A, đầu tư và hợp tác, nâng cao nội địa hóa và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu” diễn ra ngày 27/8/2026, các chuyên gia hàng đầu và lãnh đạo hiệp hội doanh nghiệp đã đưa ra góc nhìn đa chiều về thực trạng, cơ hội cũng như lộ trình thực chiến cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

"KHÁT" VỐN DÀI HẠN: RÀO CẢN CẢN DOANH NGHIỆP NHỎ TĂNG TRƯỞNG

Theo đánh giá của GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội (HANOISME), khó khăn cốt lõi của các doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay không chỉ gói gọn ở thiếu vốn, mà sâu xa hơn là hạn chế về khả năng tiếp cận đối tác chiến lược, công nghệ tiên tiến, tiêu chuẩn quản trị hiện đại và hệ thống phân phối toàn cầu.

Nếu phát triển đơn lẻ, doanh nghiệp sẽ rất khó tạo ra bước nhảy vọt về quy mô và năng lực cạnh tranh. Muốn giải quyết bài toán này, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần ưu tiên 3 trọng tâm: vượt khỏi tư duy phụ thuộc vào tín dụng ngắn hạn để từng bước tiếp cận các kênh vốn trung và dài hạn, vốn cổ phần, mua bán - sáp nhập (M&A); đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn nội địa hóa, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh (ESG); và chủ động chuẩn hóa sản phẩm để vươn ra thị trường quốc tế.

Bổ sung góc nhìn tài chính vĩ mô, ông Phạm Đức Dũng, Giám đốc Trung tâm M&A & Tái cấu trúc, Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) chỉ ra một nghịch lý lớn của kinh tế Việt Nam. Dù tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao ấn tượng trong khu vực (hơn 8%) và lạm phát được kiểm soát tốt (khoảng 3%), nhưng độ thâm nhập của thị trường vốn lại rất thấp. Vốn hóa thị trường cổ phiếu trên GDP mới đạt khoảng 75% (thấp hơn gấp đôi so với con số 130% khu vực), quy mô thị trường trái phiếu đạt 24% GDP (so với 90% của Đông Nam Á) và quy mô quản lý tài sản đầu tư chỉ đạt 4% GDP (thấp hơn nhiều so với 30% của khu vực).

Điều này thể hiện một nghịch lý: mặc dù các chỉ số về phát triển và tăng trưởng của Việt Nam rất tốt, nhưng tỷ lệ thâm nhập vốn lại không cao. Đồng thời, về định giá tăng trưởng, Việt Nam cũng thấp hơn so với những nước trong khu vực, như người bạn láng giềng Thái Lan.

Tuy nhiên, thực tế thị trường M&A khoảng 4 năm trở lại đây đang dịch chuyển rõ rệt theo xu hướng "ít hơn nhưng chất lượng hơn". Mặc dù tổng giá trị giao dịch M&A năm 2023 tăng lên 8,7 tỷ USD (so với 6,9 tỷ USD năm 2022), số lượng giao dịch lại giảm đáng kể, đẩy giá trị trung bình mỗi thương vụ tăng hơn 50%. Các nhà đầu tư không còn vội vã rót vốn dàn trải mà tìm kiếm những doanh nghiệp có kế hoạch tăng trưởng rõ ràng, nền tảng minh bạch và tiềm năng bứt phá thực sự.

Trong bối cảnh đó, khối doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm hơn 90% số lượng doanh nghiệp, lại chưa tới 10% tiếp cận được nguồn vốn tín dụng ngân hàng (trong khi tỷ lệ này ở doanh nghiệp lớn là hơn 50%). Lý do là quản trị khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa còn mang nặng tính gia đình, thiếu tài sản đảm bảo, báo cáo tài chính thiếu chuẩn mực. Nhất là khi lãi suất ngân hàng neo cao, việc quá phụ thuộc vào vốn vay ngắn hạn có thể "bóp nghẹt" sức sống của doanh nghiệp. Do đó, M&A và gọi vốn cổ phần chính là lối thoát chiến lược giúp họ giải bài toán cấu trúc tài chính.

TÁI CẤU TRÚC TOÀN DIỆN ĐỂ ĐÓN SÓNG ĐẦU TƯ

Để thay đổi góc nhìn tiêu cực về M&A, ông Phạm Đức Dũng ví M&A giống như một "cuộc hôn nhân". Trong đó, đơn vị tư vấn đóng vai trò "bà mối" giúp hai bên tìm kiếm đối tác đồng điệu về tầm nhìn, văn hóa và định hướng kinh doanh để cùng nuôi dưỡng "đứa con" là doanh nghiệp. M&A không phải là sự thâu tóm hay mất đi đứa con tinh thần, nếu chuẩn bị bài bản, đây là công cụ tái cấu trúc giúp nâng cao định giá, bổ sung công nghệ, mở rộng mạng lưới phân phối và gia tăng giá trị tài sản cho chính Founder.

Bên cạnh M&A với nhà đầu tư chiến lược, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể cân nhắc các kênh huy động vốn thay thế giàu tiềm năng, như trái phiếu doanh nghiệp (vay vốn dài hạn từ nhà đầu tư chuyên nghiệp thông qua công cụ nợ); quỹ đầu tư tư nhân (rót vốn cổ phần đổi lấy tốc độ tăng trưởng cao, hỗ trợ tái cấu trúc quản trị nghiêm ngặt; tổ chức tài chính phát triển (DFI - cung cấp nguồn vốn giá rẻ với kỳ hạn dài nhưng họ yêu cầu đặc biệt về KPI liên quan đến ESG) - nếu gọi vốn thành công từ đây, doanh nghiệp sẽ có một "tem bảo chứng" cho uy tín doanh nghiệp; niêm yết trên sàn.

Tại phiên tọa đàm chuyên đề, các chuyên gia đều thống nhất rằng doanh nghiệp không nên đợi đến khi "khát vốn" mới đi đàm phán M&A, vì khi đó vị thế đàm phán sẽ rất yếu và bị ép giá.

Để chuẩn bị cho một thương vụ M&A thành công trong thời gian 12 - 24 tháng, doanh nghiệp cần quyết liệt thực hiện lộ trình tái cấu trúc. Bao gồm minh bạch tài chính và báo cáo kiểm toán. Trong đó, xử lý dứt điểm công nợ tồn đọng, nợ thuế, nợ bảo hiểm. Thuê đơn vị tư vấn độc lập kiểm toán báo cáo tài chính.

Đồng thời tách bạch tài sản, phân định rõ ràng giữa tài sản cá nhân của Founder và tài sản của công ty, xóa bỏ giao dịch nội bộ chồng chéo. Chuẩn hóa cấu trúc sở hữu, đảm bảo tư cách pháp lý cổ đông, góp đủ vốn thực lệ, tránh tranh chấp và sở hữu chéo phức tạp. Hoàn thiện pháp lý và tài sản trí tuệ: Rà soát quyền sở hữu đất đai, đăng ký bản quyền thương hiệu, sáng chế và cam kết gắn bó của nhân sự cốt cán.

Mặt khác, cần xây dựng kế hoạch tăng trưởng và mô hình tài chính. Truyền tải câu chuyện kinh doanh bằng dữ liệu khoa học để thu hẹp khoảng cách định giá giữa Founder và nhà đầu tư. Và sẵn sàng cho quá trình thẩm định khắt khe về tài chính, pháp lý, thương mại và ESG từ phía nhà đầu tư. Lựa chọn hình thức bán cổ phần hay hợp tác BCC (Hợp đồng hợp tác kinh doanh). Founder có thể duy trì quyền phủ quyết các vấn đề trọng yếu bằng các điều khoản hợp đồng thông minh ngay cả khi chỉ nắm giữ từ 36% cổ phần.

Các diễn giả cho rằng M&A không phải là điểm kết thúc mà là cột mốc khởi đầu cho một chặng đường bứt phá mới. Sự chuẩn bị chủ động về quản trị, sự minh bạch hóa về tài chính cùng một tư duy cởi mở sẽ là bệ phóng đưa các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực nội tại, làm chủ cuộc chơi và vươn tầm mạnh mẽ trên bản đồ kinh tế toàn cầu. M&A là chiếc chìa khóa mở ra không gian tăng trưởng mới, đưa doanh nghiệp Việt tự tin bước vào “chuỗi giá trị toàn cầu.