Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và xu hướng kinh doanh dựa trên dữ liệu đang định hình lại toàn bộ bức tranh ngành bán lẻ. Theo bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch AVR, muốn bứt phá và giữ vững lợi thế cạnh tranh, các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam bắt buộc phải bước qua giai đoạn thử nghiệm để thực sự “làm chủ” công nghệ và dữ liệu...

Thị trường tiêu dùng Việt Nam với quy mô hơn 100 triệu dân đang chứng kiến bước chuyển mình vượt bậc. Tại hội thảo "Làm chủ bối cảnh bán lẻ mới tại Việt Nam với AI và Dữ liệu", bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam (AVR), cho biết năm 2025, quy mô thị trường bán lẻ hàng hóa Việt Nam đạt khoảng 215 tỷ USD; tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ đạt 7.040 nghìn tỷ đồng, tăng gần gấp đôi so với mốc 4.408 nghìn tỷ đồng của năm 2021. Đáng chú ý, thương mại điện tử đã đạt 32 tỷ USD, chiếm gần 12% tổng mức bán lẻ.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng này không chỉ nằm ở quy mô hệ thống (hơn 1.099 trung tâm thương mại, 8.150 siêu thị, trên 7.000 cửa hàng tiện lợi) mà quan trọng hơn nằm ở sự thay đổi căn bản về mô hình kinh doanh.

TỪ "MẶT BẰNG ĐẮC ĐỊA" SANG CUỘC ĐUA "CÔNG NGHỆ"

Phân tích về sự dịch chuyển này, bà Trần Thị Phương Lan cho biết nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh chủ yếu bằng vị trí mặt bằng và nguồn hàng, thì ngày nay lợi thế cạnh tranh đã chuyển mạnh sang công nghệ, dữ liệu và trải nghiệm khách hàng. Người tiêu dùng hiện đại không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn đòi hỏi sự cá nhân hóa, tính minh bạch và trải nghiệm mua sắm liền mạch trên mọi nền tảng (Omnichannel).

Giai đoạn 2021–2025 đánh dấu sự nở rộ của hàng loạt mô hình bán lẻ mới như Social Commerce (bán hàng qua mạng xã hội), Live-stream Commerce, TikTok Shop, Online-to-Offline (O2O), Grocery Delivery hay Dark Store (kho ảo giao hàng nhanh). Hàng loạt công nghệ mới ra đời đã làm mờ ranh giới giữa bán lẻ truyền thống và điện tử, dịch chuyển thói quen mua sắm từ “sờ, cầm, nắm” sang “quan sát, cảm nhận và tin tưởng”.

Dẫn chứng thực tế từ thị trường, bà Lan cho biết cuối năm 2025, Saigon Co.op đã đưa Robot AI vào vận hành tại Co.opmart Thống Nhất (Thủ Đức), diện mạo ngành bán lẻ đã có những bước tiến mới. Tính đến nay, khoảng 80% doanh nghiệp thương mại điện tử tại Việt Nam đã sử dụng chatbot/hệ thống tự động chăm sóc khách hàng và 70% người tiêu dùng sẵn sàng sử dụng các hình thức mua sắm tự động.

Sự trỗi dậy của AI không còn là câu chuyện tương lai mà đã trở thành công cụ vận hành hàng ngày, hỗ trợ doanh nghiệp dự báo nhu cầu, tối ưu tồn kho, quản lý chuỗi cung ứng và cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng.

THÁCH THỨC BỦA VÂY

Bên cạnh tiềm năng to lớn, Chủ tịch AVR cũng thẳng thắn chỉ rõ 5 sức ép lớn mà ngành bán lẻ đang phải đối mặt.

Thách thức thứ nhất: Cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa doanh nghiệp trong nước với các tập đoàn bán lẻ đa quốc gia có tiềm lực tài chính mạnh, hệ thống chuỗi cung ứng toàn cầu và các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới (chiếm 96%).

Thách thức thứ hai: Tốc độ thay đổi hành vi tiêu dùng diễn ra quá nhanh. Khách hàng ngày nay có nhiều lựa chọn hơn, ít trung thành hơn và kỳ vọng ngày càng cao.

Thách thức thứ ba: Xu hướng bán lẻ đa kênh, mua sắm trực tuyến – nhận tại cửa hàng (Click & collect) hoặc mua sắm qua livestream…đang buộc các thương mại bán lẻ phải đầu tư vào công nghệ và logistics chặng cuối.

Thách thức thứ tư: Áp lực về chi phí logistics, chi phí lao động, chi phí mặt bằng và yêu cầu phát triển xanh, phát triển bền vững đang ngày càng lớn.

Thách thức thứ năm: Thiếu hụt trung tâm phân phối và chuỗi cung ứng lạnh đồng bộ khiến tỷ lệ hao hụt hàng tươi sống (nông sản, thủy sản) lên mức cao, ảnh hưởng đến biên độ lợi nhuận.

Đặc biệt, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra với tốc độ chưa từng có. Nếu như vài năm trước, AI còn được xem là công nghệ của tương lai, thì hôm nay AI đã trở thành công cụ kinh doanh hàng ngày, đòi hỏi doanh nghiệp phải thích ứng tức thì nếu không muốn bị bỏ lại phía sau.

Bên cạnh những sức ép trên, bà Lan cho biết thêm, trong khi lĩnh vực thương mại điện tử đã ứng dụng công nghệ số ở mức rất cao, thì các doanh nghiệp bán lẻ truyền thống vẫn gặp rất nhiều khó khăn trong chuyển đổi số. Rào cản lớn nhất của khối truyền thống nằm ở nguồn lực tài chính hạn chế, thiếu hụt nhân sự giỏi công nghệ và sự lúng túng khi chuyển đổi từ mô hình quản trị truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu.

DỮ LIỆU LÀ NỀN TẢNG, AI LÀ ĐÒN BẨY

Trước xu hướng thị trường chuyển đổi số bán lẻ toàn cầu đã vượt mốc 285 tỷ USD năm 2025 và quy mô AI trong bán lẻ dự kiến sẽ tăng trưởng từ 18,64 tỷ USD năm 2026 lên 82,72 tỷ USD vào năm 2031 (theo Mordor Intelligence), bà Lan nhấn mạnh: AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được xây dựng trên nền tảng dữ liệu chất lượng và đồng bộ.

Một doanh nghiệp có thể đầu tư phần mềm hiện đại, nhưng nếu dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa, thì AI cũng không thể tạo ra giá trị. Ngược lại, khi doanh nghiệp làm chủ và khai thác hiệu quả dữ liệu khách hàng, hàng hóa và chuỗi cung ứng, doanh nghiệp sẽ hiểu sâu sắc chân dung và hành vi người tiêu dùng. Đồng thời dự báo được chính xác nhu cầu thị trường, giảm hao hụt và tối ưu tồn kho; cắt giảm chi phí vận hành, gia tăng doanh thu và nâng cao trải nghiệm mua sắm; hỗ trợ các nhà sản xuất nắm bắt thị hiếu để tối ưu hóa hoạt động giao hàng và dịch vụ.

Dù đánh giá rất cao vai trò của AI, song bà Lan khẳng định AI không thể thay thế hoàn toàn con người trong hoạt động bán lẻ. AI hỗ trợ doanh nghiệp quản lý nhân sự, phân tích dữ liệu, tối ưu chuỗi logistics và quy trình vận hành; nhưng con người mới là yếu tố giữ vai trò quyết định trong việc vận hành và tạo ra những "điểm chạm" cảm xúc chân thực nhất với khách hàng.

Để xây dựng một ngành bán lẻ Việt Nam hiện đại, văn minh và đủ sức cạnh tranh khu vực, Chủ tịch AVR đưa ra một số định hướng hành động cho các doanh nghiệp.

Một là, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy quản trị, coi chuyển đổi số là chiến lược phát triển dài hạn.

Hai là, ưu tiên đầu tư cho dữ liệu và AI, tập trung nguồn lực xây dựng hạ tầng dữ liệu thay vì chỉ mở rộng điểm bán thuần túy.

Ba là, xây dựng đội ngũ nhân sự có năng lực làm việc cùng AI và khai thác dữ liệu.

Bốn là, tăng cường liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp bán lẻ với các công ty công nghệ, startup đổi mới sáng tạo và viện/trường.

Năm là, ưu tiên phân phối hàng Việt Nam chất lượng cao, thúc đẩy tiêu dùng xanh và phát triển bền vững.

"Lịch sử phát triển của ngành bán lẻ thế giới cho thấy, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra những doanh nghiệp dẫn đầu mới. Cuộc cách mạng AI cũng vậy. Doanh nghiệp nào đi trước trong chuyển đổi số, biết khai thác dữ liệu và ứng dụng AI hiệu quả sẽ nâng cao năng suất, giảm chi phí và nắm chắc phần thắng trong kỷ nguyên mới", bà Lan khẳng định.