Giáo sư Trần Phương đã đi xa, nhưng ánh sáng từ “ô thoáng đổi mới” mà ông từng mở vẫn còn chiếu rọi đến hôm nay. Mỗi khi đất nước đứng trước ngã rẽ, chúng ta lại nhớ đến tinh thần ấy – tinh thần nhìn thẳng vào thực tế, dám thừa nhận cái đúng, và dám đổi mới từ chính mình.

MỘT CON NGƯỜI CỦA TRÍ TUỆ VÀ KÝ ỨC SỐNG ĐỘNG

Nhắc đến Giáo sư Trần Phương, giới khoa học và quản lý Việt Nam đều nhớ đến hình ảnh một người trí thức có tư duy logic và trí nhớ siêu phàm. Chỉ cần đọc qua một bảng thống kê, ông có thể nhớ từng con số, từng tỷ lệ, từng dòng biến động.

Nhưng điều làm người ta kính phục hơn cả là cách ông hiểu và diễn giải những con số ấy – bằng tư duy logic, phản biện và đầy chiều sâu.

Ông từng nói: “Không có con số nào là vô cảm. Nếu đọc kỹ, mỗi con số đều kể một câu chuyện về con người, về chính sách và cả về sự đổi thay của thời đại.”

Từ vị trí Phó Thủ tướng phụ trách kinh tế trong những năm đầy biến động của thập niên 1980, đến vai trò nhà nghiên cứu và giáo dục sau này, Giáo sư Trần Phương luôn được xem là một biểu tượng của trí tuệ độc lập – người dám nhìn thẳng vào sự thật, dám phản biện để thúc đẩy cái đúng.

CUỘC TRANH LUẬN LỊCH SỬ VỀ HẠT GẠO VIỆT NAM

Trong những năm tháng khó khăn của nền kinh tế bao cấp, khi cả nước còn lo tem phiếu và phân phối lương thực, có một cuộc trao đổi đáng nhớ giữa hai con người lớn: Thủ tướng Võ Văn Kiệt và Giáo sư Trần Phương.

Thủ tướng Võ Văn Kiệt – người từng sống và chiến đấu ở vùng đồng bằng sông Cửu Long – nói với niềm tin mãnh liệt: “Tôi sống ở trong bưng biền, nhấc chân lên là nhung nhúc tôm, cá. Không có lý gì một đất nước có đồng bằng sông Cửu Long trù phú như thế mà dân lại phải đói.”

Nghe vậy, Giáo sư Trần Phương mỉm cười, rồi chậm rãi nói: “Nếu Việt Nam mà xuất khẩu được gạo, thì anh cứ lấy đầu tôi đi.”

Đó không phải là sự cố chấp, mà là sự trung thực khoa học – một phản ứng tự nhiên của người làm kinh tế trong bối cảnh lúc ấy: cơ chế quản lý nặng nề, sản xuất trì trệ, năng suất thấp, lương thực khan hiếm. Nhưng đằng sau hai câu nói ấy là hai thái độ đối với tương lai đất nước:

– Ông Kiệt tin vào sức mạnh của con người và tiềm năng tự nhiên của Việt Nam;

– Ông Phương tin vào thực tế và tính toán khoa học.

Chính sự gặp gỡ giữa “niềm tin” và “trí tuệ” ấy đã tạo nên sức mạnh của Đổi mới – một bước ngoặt lịch sử khi Việt Nam từ nước nhập khẩu lương thực trở thành quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Khi gặp nhau, ông Kiệt cười nói với ông Phương: “Anh Phương ơi, tôi không lấy đầu anh đâu – tôi mời anh chén rượu mừng!”

Câu chuyện ấy không chỉ là giai thoại, mà là bức chân dung sinh động của tinh thần dám nói, dám nghĩ, dám chịu trách nhiệm – thứ tài sản vô giá mà những con người như Giáo sư Trần Phương và Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã để lại cho hậu thế.

“MỞ MỘT Ô CỬA – THẤY ÁNH SÁNG CỦA ĐỔI MỚI”

Khi được một người đồng nghiệp mời viết lời tựa cho cuốn sách về Đổi mới, Giáo sư Trần Phương đã suy nghĩ rất lâu. Cuối cùng ông viết một đoạn ngắn, giản dị mà sâu sắc: “Thực sự, đổi mới ở Việt Nam cũng như khi ta xây nhà, bí quá thì mở một ô thoáng. Rồi thấy gió, thấy sáng, ta mở thêm một cửa sổ. Rồi thấy tốt, ta mở thành cửa, rồi thành con đường. Có thể nói, từng bước đổi mới là từng bước thừa nhận cái thực tế đã tồn tại.”

Câu nói ấy như bản tóm lược súc tích nhất về hành trình Đổi mới của Việt Nam: không bắt đầu bằng khẩu hiệu, mà bằng sự dũng cảm nhìn nhận cái đang có và dám đi theo lẽ đúng. Đổi mới, dưới góc nhìn của ông, không phải là “một cuộc cách mạng làm lại từ đầu”, mà là một quá trình tự điều chỉnh, từ chỗ “mở một ô thoáng” đến “thông ra con đường”. Chính cách nhìn ấy giúp Việt Nam chuyển mình dần dần, nhưng chắc chắn, phù hợp với điều kiện lịch sử của mình. Giáo sư Trần Phương không phải người ưa ồn ào, nhưng câu nói ấy của ông vẫn được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước dẫn lại như một ẩn dụ vĩ đại về tiến trình cải cách ở Việt Nam – vừa thực tế, vừa giàu triết lý.

NGƯỜI QUY TỤ TRÍ TUỆ VÀ NIỀM TIN – SÁNG LẬP MỘT MÁI TRƯỜNG KHAI PHÓNG

Ở tuổi bảy mươi, khi nhiều người cùng thời đã nghỉ ngơi, Giáo sư Trần Phương lại bắt đầu một hành trình mới: xây dựng Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội (HUBT). Nhiều người từng hỏi: “Sao ông lại chọn bắt đầu một việc lớn như vậy ở tuổi này?” Ông chỉ cười: “Tôi không muốn tri thức bị nằm yên trong ngăn kéo. Tôi muốn nó sống, lan tỏa, và được thế hệ trẻ tiếp tục”.

Không chỉ là người sáng lập, ông còn là người định hình tinh thần và triết lý giáo dục của nhà trường. Ông chủ trương quy tụ những nhà khoa học giỏi nhất, tâm huyết nhất, dù họ ở trong hay ngoài nước.

Ông quan niệm: “Đất nước không thể giàu lên nếu trí thức cứ mạnh ai nấy làm. Phải có nơi để những người giỏi cùng làm việc, cùng cống hiến, cùng nghĩ cho tương lai.”

Từ tầm nhìn đó, HUBT trở thành một mô hình đặc biệt của giáo dục Việt Nam – nơi tri thức được tôn trọng, sự sáng tạo được khuyến khích, và thành quả được đo bằng hiệu quả xã hội chứ không phải danh tiếng hình thức. Ông cũng là người tiên phong trong việc kết nối với các chuyên gia Việt kiều, tạo ra cầu nối giữa tri thức trong nước và tri thức toàn cầu.

Nhiều người từng nhận xét: “Giáo sư Trần Phương không chỉ lập một ngôi trường, mà đã dựng lên một ngôi đền tri thức, nơi tinh thần khai phóng và lòng yêu nước được kết hợp một cách hài hòa.”

Ở tuổi 70, ông vẫn đứng lớp, đọc từng bản giáo trình, chỉnh sửa từng câu chữ cho sinh viên.

Ở tuổi ngoài 80, ông vẫn đến trường dự lễ khai giảng, trò chuyện với sinh viên bằng giọng trầm ấm, dí dỏm nhưng đầy trí tuệ.

Ông từng nói: “Tôi đã trải qua gần trăm năm, và giờ tôi muốn dồn tất cả cho thế hệ trẻ – những người sẽ viết tiếp câu chuyện đổi mới mà chúng tôi chỉ mới khởi đầu.”

Dưới mái trường mà ông gây dựng, hàng chục nghìn sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh đã trưởng thành, mang theo tinh thần thực học, tự lập và sáng tạo – đúng như tâm nguyện của người sáng lập.

DI SẢN CỦA MỘT NGƯỜI THẦY – NHÀ LÃNH ĐẠO – NHÀ TƯ TƯỞNG

Nhìn lại cuộc đời gần trăm năm của Giáo sư Trần Phương, người ta thấy ở ông ba con người hòa làm một.

Một nhà lý luận kinh tế sắc bén, góp phần định hình đường lối phát triển đất nước;

Một nhà lãnh đạo bản lĩnh, dám nói, dám chịu trách nhiệm;

Và trên hết, một người thầy nhân hậu, khiêm nhường, suốt đời tin vào trí tuệ Việt Nam.

Ông chưa bao giờ xem tri thức là tài sản riêng. Với ông, tri thức chỉ có giá trị khi được chia sẻ và chuyển hóa thành hành động.

Dù từng giữ nhiều chức vụ cao, ông luôn sống giản dị, không ồn ào, nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng đồng nghiệp và học trò. Nhiều thế hệ giảng viên HUBT vẫn kể rằng: “Thầy không chỉ dạy tri thức, mà dạy cách làm người, cách sống với sự thật.” Và chính sự thật ấy – sự chính trực trong tư duy – là di sản quý giá nhất mà ông để lại cho nền giáo dục Việt Nam.

ÁNH SÁNG VẪN CÒN ĐÓ

Giáo sư Trần Phương đã đi xa, nhưng ánh sáng từ “ô thoáng đổi mới” mà ông từng mở vẫn còn chiếu rọi đến hôm nay.

Mỗi khi đất nước đứng trước ngã rẽ, chúng ta lại nhớ đến tinh thần ấy – tinh thần nhìn thẳng vào thực tế, dám thừa nhận cái đúng, và dám đổi mới từ chính mình.

Ông từng nói với sinh viên: “Đổi mới không phải là một sự kiện, mà là một thái độ sống. Ai còn dám nghĩ khác, dám làm khác vì cái đúng – người đó vẫn đang đổi mới.” Và có lẽ, đó chính là lời nhắn gửi sâu xa nhất của ông – một trí tuệ, một nhân cách lớn, một người suốt đời đi tìm ánh sáng cho đất nước.

(*) TS. Cao Tuấn Phong, Viện Kinh tế VN và Thế giới.