Với diện tích mới hơn 6.770km² sau sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.Hồ Chí Minh đang chuyển mình từ đô thị trung tâm thành siêu vùng đô thị-công nghiệp-logistics. Trong đó, Khu Thương mại tự do (FTZ) Cái Mép Hạ được kỳ vọng là hạt nhân lan tỏa, tái định hình chuỗi giá trị liên vùng và đưa thành phố vươn tầm quốc tế…

Ngày 27/1/2026, tại khách sạn Majestic Saigon, hội thảo "Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP.Hồ Chí Minh" do báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Sở Công Thương TP.Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu phát triển TP.Hồ Chí Minh (HIDS), Ban quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp (HEPZA) và Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam tổ chức, nhằm làm rõ tầm nhìn và lộ trình triển khai mô hình FTZ thế hệ mới tại thành phố.

MÔ HÌNH KHU THƯƠNG MẠI TỰ DO TIÊN PHONG THẾ HỆ MỚI

Phát biểu tại hội thảo, ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng HIDS nhấn mạnh: "Sự kiện sáp nhập với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu không đơn thuần là mở rộng địa giới hành chính, mà là sự tái cấu trúc không gian phát triển mang tính chiến lược cho Thành phố'.

Với quy mô diện tích mới, TP.Hồ Chí Minh đã chuyển từ đô thị trung tâm sang siêu đô thị tích hợp đầy đủ các cấu phần: sản xuất công nghiệp, logistics hàng không/hàng hải và dịch vụ tài chính quốc tế. Tổng giá trị GRDP năm 2025 của thành phố ước đạt 3,03 triệu tỷ đồng, tăng hơn 1,5 lần so với năm 2020, chiếm 23,5% GDP cả nước. GRDP bình quân đầu người ước đạt 220 triệu đồng, gấp 1,7 lần cả nước. Thu ngân sách nhà nước dự kiến đạt 737.000 tỷ đồng, chiếm 36,7% tổng thu ngân sách quốc gia.

"Trong cấu trúc không gian kinh tế mới, Cái Mép Hạ không chỉ đóng vai trò là một khu phi thuế quan đơn thuần, mà là hạt nhân lan tỏa định hình lại toàn bộ chuỗi giá trị liên vùng," ông Kiên nhấn mạnh, đồng thời cho rằng lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế giúp Cái Mép Hạ trở thành điểm tựa để TP.Hồ Chí Minh nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics khu vực Đông Nam Á.

FTZ Cái Mép Hạ được quy hoạch với diện tích khoảng 3.809 ha tại Tân Phước, Tân Hải, gắn liền với cảng biển Cái Mép Hạ. Đây là mô hình phát triển phức hợp đa chức năng, tích hợp cảng biển, logistics, công nghiệp và đô thị dịch vụ và trung tâm đổi mới sáng tạo.

Theo thông tin từ HEPZA, định hướng phát triển, FTZ Cái Mép Hạ sẽ tập trung thu hút ba nhóm ngành chính:

Thứ nhất: Dịch vụ hàng hải xanh, hiện đại: Bao gồm dịch vụ cảng biển, vận tải biển, logistics, quản lý chuỗi cung ứng hàng hải, tiếp nhiên liệu, hoa tiêu, lai dắt, sửa chữa tàu...

Thứ hai: Sản xuất tiên tiến: Công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm R&D, vật liệu mới, công nghiệp hỗ trợ công nghệ cao, năng lượng tái tạo, sản xuất giàn khoan và kết cấu siêu trường siêu trọng phục vụ dầu khí, thiết bị điện gió, chế biến thực phẩm, dược phẩm và công nghệ sinh học, công nghiệp phụ trợ...

Thứ ba: Thương mại-dịch vụ hiện đại và đô thị đổi mới sáng tạo: Thương mại quốc tế, thương mại trung gian, trung chuyển, thương mại điện tử, bảo hiểm vận tải quốc tế, quản lý tài sản, thanh toán bù trừ, kinh tế trụ sở,  tổ hợp thương mại – khách sạn – tài chính – bảo hiểm quốc tế, nhà ở chuyên gia khách sạn, trung tâm hội nghị, hội chợ triển lãm,....

Với lộ trình triển khai đến năm 2035, xây dựng theo hướng đột phá về thể chế, tích hợp kinh tế số – xanh – tuần hoàn, làm thí điểm cho đổi mới mô hình tăng trưởng quốc gia, mục tiêu của FTZ Cái Mép Hạ là đưa TP.Hồ Chí Minh trở thành hạt nhân của Trung tâm kinh tế biển khu vực, theo mô hình thể chế vượt trội – thương mại tự do – đầu tư quốc tế – quản trị số – xanh và tuần hoàn.

KẾT NỐI CỘNG SINH VỚI SÂN BAY LONG THÀNH

Điểm nhấn quan trọng nhất tại hội thảo là đề xuất mô hình kết nối cộng sinh giữa FTZ Cái Mép Hạ và khu vực gắn với sân bay Long Thành, tạo thành trục logistics hàng hải-hàng không liên hoàn.

Phó Viện trưởng HIDS phân tích: "Hiệu quả của FTZ Cái Mép Hạ phụ thuộc vào khả năng kết nối cộng sinh với các trung tâm động lực lân cận, đặc biệt là FTZ tại Đồng Nai đang được đề xuất."

Theo đó, Cái Mép Hạ đóng vai trò "cửa ngõ hàng hải" - điểm trung chuyển hàng hải quốc tế với cảng nước sâu đón tàu siêu trường siêu trọng, kết nối trực tiếp với "cửa ngõ hàng không" tại FTZ Đồng Nai và sân bay Long Thành.

Chuỗi giá trị được thiết kế khép kín: Hàng hóa từ các trung tâm sản xuất tại Bình Dương và Đồng Nai sẽ được chế biến sâu, đóng gói, kiểm định tại FTZ Đồng Nai trước khi đưa về FTZ Cái Mép Hạ xuất khẩu. Ngược lại, nguyên liệu nhập khẩu qua cảng biển trở thành đầu vào trực tiếp cho các nhà máy trong vùng.

"Sự kết nối này giúp tối ưu hóa chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đồng thời khai thác hiệu quả cả cảng biển nước sâu lẫn sân bay quốc tế Long Thành," ông Kiên nhấn mạnh.

Để hai khu vực vận hành như một thực thể thống nhất, HIDS đề xuất xây dựng "luồng xanh" logistics kỹ thuật số. Hàng hóa di chuyển giữa hai FTZ phải được áp dụng mô hình luồng xanh liên thông, triệt tiêu các rào cản kỹ thuật và thủ tục hành chính, đẩy nhanh tốc độ chuỗi cung ứng.

Chia sẻ thông tin về lộ trình triển khai FTZ Cái Mép Hạ, ông Võ Thanh Phong, Phó Trưởng Ban HEPZA - đơn vị được UBND TP.Hồ Chí Minh giao chủ trì triển khai FTZ cho biết trong quý 1/2026 (đến tháng 3), sẽ tham mưu thành phố ban hành quyết định thành lập Khu thương mại tự do. Đến quý 3/2026, sẽ tham mưu thành phố lựa chọn nhà đầu tư chiến lược, theo đúng tiêu chí mà Nghị quyết số 260/2025/QH15 đã đề ra. Mục tiêu đến cuối năm 2028, cơ bản hoàn thành hạ tầng của các khu chức năng để thu hút nhà đầu tư thứ cấp, kêu gọi đầu tư và có thể bắt đầu hoạt động sản xuất đầu tiên.

“Cơ chế từ Nghị quyết 260 hiện trao cho TP. Hồ Chí Minh nhiều điều kiện thuận lợi để thực thi. Nhà đầu tư thứ cấp được quyền đăng ký đầu tư theo thủ tục đặc biệt và tự chủ hoàn toàn. Mô hình quản lý chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", từ hành chính sang tự chủ, chính là điều cần thiết để huy động mọi nguồn lực", ông Phong khẳng định.

HẠ TẦNG KẾT NỐI LÀ YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH

Ông Võ Chí Kiên chỉ rõ, về kết nối giao thông, thời gian lưu thông giữa TP.Hồ Chí Minh và cảng Cái Mép - Thị Vải sắp giảm đáng kể khi cầu Phước An thông xe. Đến tháng 6/2026, sân bay Long Thành sẽ được đưa vào khai thác thương mại, hình thành trục động lực kết nối liên thông giữa Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép và Bàu Bàng.

Việc thành lập và vận hành Trung tâm tài chính quốc tế (IFC) tại Thủ Thiêm sẽ kéo theo động lực tăng trưởng của các vùng lân cận, thúc đẩy hình thành các khu thương mại tự do.

Từ đó, đại diện HIDS đề xuất ba nhóm giải pháp mang tính chiến lược để phát triển FTZ Cái Mép Hạ.

Thứ nhất: Thiết lập "Luồng xanh" thể chế liên vùng: TP.Hồ Chí Minh đóng vai trò hạt nhân điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ giữa FTZ Cái Mép Hạ và các phân khúc chức năng tại Đồng Nai, triệt tiêu các nút thắt hành chính nội vùng.

Thứ hai: Pháp lý và chuyển đổi số: Cụ thể hóa các cơ chế từ Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 để xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên đặc thù, tập trung vào dịch vụ tài chính quốc tế và logistics công nghệ cao. FTZ Cái Mép Hạ phải là nơi thí điểm các chính sách vượt trội về thương mại số, ứng dụng AI, Blockchain trong quản trị chuỗi cung ứng.

Thứ ba: Mô hình quản trị "Một cửa tại chỗ": Thành lập Ban Quản lý FTZ chuyên trách với thẩm quyền đủ mạnh để thực hiện quản lý đầu tư, đất đai, hạ tầng và lao động theo phương thức phân cấp triệt để.

Với cơ sở pháp lý và các cơ chế đặc thù, TP.Hồ Chí Minh sẽ có điều kiện thu hút đầu tư chất lượng cao thông qua ưu đãi về thuế quan, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cơ chế tài chính thử nghiệm (sandbox) và chính sách phát triển nguồn nhân lực.

"Sự hình thành của FTZ Cái Mép Hạ sẽ là minh chứng cho tư duy đổi mới của TP.Hồ Chí Minh, không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng nội tại, mà còn là "đầu tàu" dẫn dắt cả vùng Đông Nam Bộ vươn tầm quốc tế." ông Kiên nhận định.

Thành công của FTZ Cái Mép Hạ không chỉ phụ thuộc vào quy hoạch hay hạ tầng, mà quan trọng hơn là khả năng tạo ra hệ sinh thái kinh doanh thông thoáng, cạnh tranh và hội nhập sâu với chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây chính là thách thức lớn nhất, nhưng cũng là cơ hội để TTP.Hồ Chí Minh khẳng định vị thế trung tâm logistics hàng đầu Đông Nam Á.