Tại Việt Nam, gần 70 triệu người trong độ tuổi 15 - 64 là lợi thế lớn để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là nhiều thách thức lớn đang đặt ra đối với công tác dân số và phát triển, nhất là đối với giới trẻ…

Tại Lễ Mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số thế giới năm 2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, Việt Nam luôn xác định “Dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc”.

Trong 5 năm (2019 - 2024), tuổi kết hôn trung bình tại Việt Nam tăng từ 25,2 lên 27,3 tuổi, cao gần gấp đôi mức tăng của cả 20 năm trước đó. Đặc biệt, TP.HCM ghi nhận độ tuổi kết hôn lần đầu trung bình là 30,4, cao nhất cả nước. Các khu vực Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận nhiều nam giới trì hoãn lập gia đình đến sau tuổi 30.

Đi kèm theo đó, mức sinh trung bình của Việt Nam hiện đạt 1,93 con mỗi phụ nữ, thuộc nhóm 5 nước thấp nhất Đông Nam Á. Một thách thức khác nữa là tỷ số giới tính khi sinh ở nước ta luôn ở mức cao trong nhiều năm nay, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104 - 106 bé trai/100 bé gái)... "Những tồn tại, hạn chế nêu trên sẽ ảnh hưởng nhiều đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai", Thứ trưởng Bộ Y tế bày tỏ.

Đáng chú ý, nếu năm 2024, cứ 2 trẻ em có 1 người cao tuổi thì dự báo 50 năm sau, cứ 2 trẻ em sẽ có 4 người cao tuổi. "Nếu không có giải pháp phù hợp, trong tương lai lực lượng lao động trẻ sẽ thu hẹp, gánh nặng an sinh, chăm sóc người cao tuổi và áp lực phát triển kinh tế - xã hội sẽ ngày càng lớn đối với thế hệ trẻ hôm nay", Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, mới đây Bộ Y tế đề xuất tổ chức khóa học về cuộc sống hôn nhân cho thanh niên trước khi kết hôn, khuyến khích lập gia đình trước 30 tuổi nhằm nâng mức sinh và cải thiện chất lượng dân số. Đề xuất này trong dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035, vừa được Bộ Y tế lấy ý kiến.

Các khóa học sẽ cung cấp kiến thức và kỹ năng về hôn nhân, gia đình, sức khỏe sinh sản và tình dục, mang thai, sinh con, nuôi dạy con, cùng kỹ năng quản lý tài chính gia đình cho các cặp đôi chuẩn bị kết hôn. Bộ Y tế xây dựng và chuẩn hóa bộ tài liệu thống nhất trên toàn quốc, đồng thời tập huấn cho đội ngũ giảng viên và cán bộ y tế - dân số để triển khai tại địa phương. 

Bên cạnh khuyến khích kết hôn sớm, dự thảo cũng đề xuất phát động phong trào sinh đủ hai con tại 10 địa phương có mức sinh thấp hơn mức trung bình cả nước, gồm Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Khánh Hòa, Đồng Nai, Tây Ninh, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau.

Bộ Y tế đề xuất cho phép các địa phương tự quyết mức hỗ trợ tài chính hàng tháng cho trẻ từ khi sinh đến đủ 36 tháng tuổi nhằm vực dậy mức sinh đang thấp. Ngoài khoản trợ cấp hàng tháng cho trẻ đến 3 tuổi, dự thảo đề nghị mở rộng các gói hỗ trợ khác như chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non hoặc khen thưởng trực tiếp cho những phụ nữ hoàn thành mục tiêu sinh con trước 35 tuổi…

Đối với công tác dự phòng vô sinh, Bộ Y tế đề xuất tăng cường truyền thông, tư vấn và khám sàng lọc cho thanh niên, các cặp đôi chuẩn bị kết hôn và các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản trên phạm vi cả nước. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh tại các xã có khu công nghiệp thuộc 10 tỉnh, thành có mức sinh thấp. Đối tượng ưu tiên là các cặp vợ chồng kết hôn trên 12 tháng chưa có con, nhất là trường hợp có vợ hoặc chồng làm việc trong khu công nghiệp.

Đặc biệt, Bộ Y tế đề xuất tổ chức các cuộc khảo sát chuyên đề vào năm 2027, 2029 và 2030 để tìm hiểu điều gì chi phối quyết định sinh con và số con mong muốn của các gia đình lẫn người trẻ. Hiện Việt Nam chưa tiến hành cuộc điều tra nào tương tự, quy mô trên phạm vi cả nước. Bộ Y tế kỳ vọng kết quả sẽ cung cấp dữ liệu cập nhật về xu hướng sinh sản và nguyên nhân khiến mức sinh giảm, từ đó xây dựng chính sách dân số phù hợp.

Từ kinh nghiệm của những nước có mức sinh thấp kéo dài như Nhật Bản, Hàn Quốc, các chuyên gia chỉ ra nhiều quốc gia đã chi rất lớn để khuyến khích kết hôn, sinh con nhưng mức sinh vẫn tiếp tục giảm. Nguyên nhân là người trẻ vẫn phải đối mặt với hàng loạt rào cản: thu nhập không đủ nuôi 2 con, giá nhà quá cao, thiếu trường mầm non công lập, bất bình đẳng giới trong việc nhà và môi trường lao động chưa thân thiện với phụ nữ có con.

Nhằm khuyến khích người trẻ kết hôn và thúc đẩy tỷ lệ sinh, chính quyền Hàn Quốc nảy ra sáng kiến cho thuê địa điểm tổ chức đám cưới với giá chỉ 30.000won (19 USD). Ở thủ đô Seoul, chương trình "Đám cưới đẹp hơn" triển khai tại 61 địa điểm, đồng thời chính quyền hỗ trợ các cặp đôi sắp cưới 1 triệu won để trang trải chi phí chuẩn bị. Được biết, sáng kiến ​​này đã giúp tổ chức 280 đám cưới trong năm 2025. 

Theo hãng tin Reuters, trong năm 2026 Trung Quốc có thể chi tới 180 tỷ nhân dân tệ (khoảng 685.000 tỷ đồng) để thúc đẩy tỷ lệ sinh. Các khoản chi chính gồm chương trình trợ cấp quốc gia cho trẻ em, cũng như cam kết rằng phụ nữ trong suốt thai kỳ sẽ không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Tất cả chi phí y tế, bao gồm cả thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), được hoàn trả đầy đủ theo quỹ bảo hiểm y tế quốc gia. 

Tương tự tại Indonesia, khi lo ngại mức sinh ở các đô thị lớn như Jakarta đã giảm xuống 1,8, hàng loạt chính sách thân thiện với gia đình đã ra mắt. Quốc gia này đã phát triển 3.700 trung tâm gia đình bền vững để tư vấn làm cha mẹ, khuyến khích người cha chia sẻ chăm con và việc nhà, hỗ trợ bữa ăn miễn phí cho trẻ nhỏ và học sinh… Đồng thời, thúc đẩy chương trình xây 3 triệu căn nhà mỗi năm để giảm áp lực nhà ở cho người trẻ.

Theo ông Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số), để cải thiện mức sinh, Việt Nam cần giảm gánh nặng tài chính, mở rộng chế độ thai sản cho cả cha và mẹ. Song song đó là phát triển hệ thống nhà trẻ chất lượng, cải cách giáo dục và tạo điều kiện làm việc linh hoạt cho người nuôi con nhỏ. Đặc biệt, ông nhấn mạnh cần coi việc sinh và nuôi con là trách nhiệm chung của cả hai vợ chồng, thay vì dồn lên vai người phụ nữ.