Từ Chỉ thị 09, Việt Nam có thể thành “công xưởng” linh kiện ô tô khu vực?

Trong bối cảnh Chính phủ ban hành Chỉ thị 09 thúc đẩy chuyển dịch sang phương tiện sử dụng điện, ngành công nghiệp hỗ trợ (CNHT) ô tô Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Đây được xem là cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt ở các lĩnh vực linh kiện mới gắn với xu hướng xe điện.

Phóng viên AutoNews đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Vân – Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp Công nghiệp Hỗ trợ Hà Nội (HANSIBA) về vấn đề này.

Phóng viên AutoNews: Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về bức tranh tổng thể của ngành công nghiệp hỗ trợ ô tô Việt Nam hiện nay và vai trò của các doanh nghiệp tại Hà Nội?

Ông Nguyễn Vân: Ngành CNHT Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển mình rõ nét, từng bước dịch chuyển từ “gia công” sang “chế tạo sâu”, hướng tới tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Xu hướng nổi bật hiện nay là gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, nâng cao trình độ công nghệ sản xuất và thúc đẩy mô hình tổ hợp công nghiệp công nghệ cao (Techno-Park).

Riêng trong lĩnh vực CNHT ô tô, có thể nói ngành đang ở giai đoạn “bản lề”. Dù số lượng doanh nghiệp đạt chuẩn quốc tế còn hạn chế, nhưng năng lực cơ khí và điện tử đã có bước cải thiện đáng kể.

Hà Nội cùng các địa phương phía Bắc như Hải Phòng, Phú Thọ đang hình thành “vùng lõi” CNHT của cả nước. Các doanh nghiệp Thủ đô hiện giữ vai trò tiên phong trong tiếp nhận chuyển giao công nghệ, đồng thời tham gia xây dựng các khu công nghiệp chuyên biệt để cung ứng cho các tập đoàn lớn như VinFast và các doanh nghiệp FDI.

Một hướng đi chiến lược đang được thúc đẩy là phát triển các khu công nghiệp hỗ trợ tập trung gắn với mô hình Techno-Park, tích hợp sản xuất, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ đến từ Nhật Bản, Trung Quốc... Hiệp hội HANSIBA đã kiến nghị thành phố hỗ trợ hoàn thiện cơ chế, quỹ đất và chính sách ưu đãi cho các dự án như KCN hỗ trợ Nam Hà Nội (HANSSIP) do Tập đoàn N&G làm chủ đầu tư và các DN CNHT, nhằm hiện thực hóa định hướng này.

Phóng viên: Theo ông trong bối cảnh Chỉ thị 09 của Thủ tướng thúc đẩy chuyển dịch sang xe điện, ngành CNHT ô tô Việt Nam nói chung và CNHT Hà Nội nói riêng đang đứng trước những cơ hội và thách thức ra sao?

Ông Nguyễn Vân: Việc Chính phủ ban hành Chỉ thị 09 thúc đẩy chuyển đổi sang xe điện mở ra một “cánh cửa hẹp nhưng sáng” cho ngành CNHT.

Cơ hội nằm ở chỗ doanh nghiệp Việt có thể tham gia vào các lĩnh vực mới như hệ thống quản lý pin, linh kiện điện tử, phần mềm và vật liệu nhẹ. Đây là những mảng chưa bị “đóng khung” như chuỗi cung ứng các dòng xe sử dụng nhiên liệu hoá thạch (xăng, dầu diesel)...

Tuy nhiên, thách thức cũng rất lớn, đặc biệt là áp lực vốn đầu tư công nghệ và sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực xe điện. Nếu không nắm bắt kịp thời, doanh nghiệp trong nước có nguy cơ tiếp tục chậm chân ngay trên sân nhà.

Phóng viên: Ông đánh giá thế nào về cơ hội để Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất linh kiện ô tô trong khu vực trong tương lai khi các chính sách mới là động lực thúc đẩy quan trọng có hiệu lực?

Ông Nguyễn Vân: Cơ hội là hoàn toàn khả thi nếu tận dụng tốt các điều kiện hiện có. Việt Nam đang có lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do (FTA), xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và quyết tâm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Nếu kết hợp hiệu quả với các chính sách như Chỉ thị 09, đặc biệt trong lĩnh vực xe điện, Việt Nam có thể trở thành “công xưởng” sản xuất linh kiện cho khu vực Đông Nam Á, không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn đẩy mạnh xuất khẩu.

Phóng viên: Theo ông, để ngành CNHT ô tô Việt Nam phát triển bền vững, vai trò của các Hiệp hội, đặc biệt là tại Hà Nội cần được phát huy như thế nào trong thời gian tới?

Ông Nguyễn Vân: Từ thực tiễn có thể thấy, các hội, hiệp hội doanh nghiệp tại Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng đã và đang đóng vai trò “bộ lọc” thông tin, đồng thời là “cánh tay nối dài” của Chính phủ và các cấp chính quyền trong phát triển cộng đồng doanh nghiệp, trong đó có lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ (CNHT).

Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân tôi cũng như định hướng của Ban lãnh đạo HANSIBA trong tương lai gần, Hiệp hội cần chủ động hơn trong việc xây dựng hệ sinh thái CNHT. Đặc biệt, phải phát huy vai trò “đầu tàu” trong điều phối nguồn lực, tránh tình trạng đầu tư chồng chéo, cạnh tranh không cần thiết giữa các doanh nghiệp hội viên.

Song song với đó, cần thúc đẩy phát triển các khu công nghiệp hỗ trợ chuyên sâu, tiêu biểu là KCN hỗ trợ Nam Hà Nội (HANSSIP) – dự án hạ tầng đã được nguyên Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng phê duyệt, chỉ đạo hình thành đầu tiên trên cả nước. Đây được kỳ vọng sẽ trở thành điểm khởi phát, thu hút và phát triển cộng đồng doanh nghiệp CNHT Việt Nam trong thời gian tới.

Phóng viên: Từ góc nhìn của Hiệp hội, theo ông vì sao tỷ lệ nội địa hóa trong ngành ô tô vẫn còn thấp?

Ông Nguyễn Vân: Có thể nhìn nhận thẳng thắn ba nguyên nhân cốt lõi.

Thứ nhất, quy mô thị trường ô tô trong nước còn nhỏ, chưa đủ tạo “điểm hòa vốn” để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư các dây chuyền sản xuất linh kiện quy mô lớn.

Thứ hai, khoảng cách về công nghệ và năng lực quản trị giữa doanh nghiệp trong nước với tiêu chuẩn toàn cầu vẫn còn đáng kể.

Thứ ba, dù chính sách hỗ trợ về vốn, đất đai, thuế đã được ban hành, nhưng độ trễ trong triển khai vẫn là rào cản khiến doanh nghiệp chưa dám bứt phá.

Phóng viên: Doanh nghiệp hội viên đang gặp những khó khăn lớn nhất gì và Hiệp hội hỗ trợ ra sao?

Ông Nguyễn Vân: Khó khăn của doanh nghiệp hiện tập trung vào ba điểm chính: vốn – công nghệ – đầu ra.

Nhiều doanh nghiệp đã có nền tảng sản xuất nhưng thiếu nguồn lực tài chính để đầu tư nâng cấp tự động hóa, đồng thời khó tiếp cận các đơn hàng thử nghiệm ban đầu.

Trước thực tế đó, Hiệp hội đang đóng vai trò “tiếng nói tập thể”, kiến nghị các cơ chế tín dụng ưu đãi, đặc biệt là từ Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB), nguồn vốn ODA thế hệ mới và các quỹ phát triển của thành phố.

Song song, Hiệp hội dự kiến thành lập các nhóm chuyên gia hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các tiêu chuẩn quan trọng như ISO, IATF 16949. Đây được xem là “giấy thông hành” để tham gia chuỗi cung ứng ngành ô tô.

Qua hơn 10 năm hình thành và phát triển, với sự đồng hành của hàng trăm doanh nghiệp hội viên, HANSIBA đã và đang đóng vai trò “cầu nối thực chiến” giữa các doanh nghiệp CNHT Hà Nội với đối tác trong và ngoài nước, thúc đẩy kết nối cung – cầu sản phẩm, linh kiện và công nghệ cao.

Hiệp hội không chỉ ký kết nhiều biên bản ghi nhớ (MOU) với các tổ chức, doanh nghiệp trong lĩnh vực CNHT nhằm mở rộng cơ hội hợp tác, thu hút đối tác quốc tế đến Việt Nam tìm kiếm nguồn cung, mà còn góp phần thúc đẩy đầu tư các tổ hợp sản xuất quy mô lớn trong các lĩnh vực như hàng không, đóng tàu, ô tô, điện tử và công nghiệp công nghệ cao theo định hướng xuất khẩu, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, HANSIBA chủ trì và phối hợp với Tập đoàn N&G Việt Nam cùng các cơ quan, sở ngành của Hà Nội tổ chức các chương trình kết nối trực tiếp như “match-making” và B2B. Thông qua đó, các hãng OEM lớn được đưa đến khảo sát trực tiếp tại nhà máy hội viên; từ đó, Hiệp hội hỗ trợ tư vấn ngược, giúp doanh nghiệp hoàn thiện năng lực để đáp ứng yêu cầu và gia nhập chuỗi cung ứng.

Phóng viên: Hiệp hội hiện có những định hướng hoặc chương trình cụ thể nào để nâng cao năng lực cho doanh nghiệp trong tương lai?

Ông Nguyễn Vân: Một trong những định hướng trọng tâm là khuyến khích doanh nghiệp liên kết theo mô hình chuỗi (cluster) thay vì hoạt động đơn lẻ. Chẳng hạn, các doanh nghiệp sản xuất nhựa, mạch điện, cơ khí có thể phối hợp để cung ứng trọn bộ cụm linh kiện hoàn chỉnh, thay vì từng phần rời rạc.

Bên cạnh đó, Hiệp hội đẩy mạnh hợp tác với các đối tác quốc tế như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc)… nhằm triển khai các chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu, đặc biệt trong lĩnh vực linh kiện xe điện.

Trân trọng cảm ơn ông đã trả lời phỏng vấn!