Tội phạm mạng sử dụng AI, tự động hóa hoàn toàn quy trình lừa đảo

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước nhảy vọt trong nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội, song song với đó là sự trỗi dậy đáng lo ngại của tội phạm mạng ứng dụng công nghệ này để tối ưu hóa các kịch bản tấn công và lừa đảo.

Theo ông Ngô Minh Hiếu, chuyên gia an ninh mạng, Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo, AI hiện đã trở thành “vũ khí chủ lực” của nhiều nhóm tội phạm công nghệ cao, khiến các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi và khó nhận diện.

KHI HÀNH VI LỪA ĐẢO ĐƯỢC “CÔNG NGHIỆP HÓA”

Không chỉ dừng lại ở các cuộc tấn công tự động nhằm đánh cắp dữ liệu, các đối tượng còn khai thác AI để thực hiện hàng loạt hình thức giả mạo ở mức độ cao, từ giả mạo khuôn mặt, hình ảnh, video cho đến giọng nói. Công nghệ bị biến thành công cụ thao túng niềm tin, đánh thẳng vào tâm lý nạn nhân.

Đáng chú ý, trong quá trình điều tra và nghiên cứu thực tế, ông Ngô Minh Hiếu cho biết đã phát hiện nhiều nhóm tội phạm sử dụng AI để tự động hóa hoàn toàn quy trình lừa đảo. Các công cụ này thậm chí được rao bán công khai trên những diễn đàn ngầm, đặc biệt là trên nền tảng Telegram – nơi các nhóm tội phạm dễ dàng kết nối và trao đổi tài nguyên.

“Chỉ cần đưa kịch bản lừa đảo vào hệ thống, công cụ AI sẽ tự động trò chuyện với nạn nhân, phân tích hành vi, đánh giá khả năng ‘mắc bẫy’ của từng người, sau đó sàng lọc ra những đối tượng có xác suất bị lừa cao nhất”, ông Hiếu cho biết.

Với cách làm này, hiệu suất phạm tội tăng lên đột biến. Nếu trước đây một đối tượng lừa đảo chỉ có thể tiếp cận khoảng 100 nạn nhân mỗi ngày, thì nay con số này có thể tăng gấp nhiều lần, thậm chí gấp 20 lần. AI giúp tội phạm giảm đáng kể lao động thủ công, đồng thời tối ưu hóa quá trình lựa chọn “mục tiêu”, không khác gì cách doanh nghiệp sử dụng công nghệ để sàng lọc khách hàng tiềm năng.

Không chỉ phục vụ lừa đảo, AI còn được ứng dụng để tạo ra các loại mã độc như ransomware, spyware và nhiều biến thể nguy hiểm khác. Những công cụ này có khả năng tự động né tránh một số phần mềm diệt virus cơ bản, trong khi chi phí thuê bao lại rất thấp, chỉ khoảng 200–300 USD mỗi tháng. Theo ông Hiếu, các hệ thống AI này vận hành tương tự như các mô hình ngôn ngữ lớn, nhưng đã được “biến đổi” để phục vụ mục đích phạm tội và bán theo mô hình dịch vụ, giống hệt các nền tảng công nghệ hợp pháp.

Tội phạm mạng dễ dàng kết nối, chia sẻ công cụ, dữ liệu và liên tục cải tiến phương thức tấn công. Điều này khiến hacker gần như luôn đi trước doanh nghiệp và người dùng một bước.

CÔNG NGHỆ CHỈ LÀ CÔNG CỤ, THAO TÚNG TÂM LÝ LÀ "ĐÒN QUYẾT ĐỊNH"

Theo ông Ngô Tuấn Anh, CEO SafeGate, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia An ninh mạng Việt Nam (ViSecurity), thực tế cho thấy tội phạm trực tuyến ngày nay không còn hoạt động thuần túy trong không gian mạng, mà đã phát triển thành một mô hình kết hợp chặt chẽ giữa thế giới số và thế giới thực. Để một kịch bản lừa đảo thành công, các đối tượng phải phối hợp đồng thời nhiều yếu tố, từ công nghệ, nền tảng, dữ liệu cá nhân cho đến cách tiếp cận và dẫn dắt tâm lý nạn nhân.

Các kịch bản lừa đảo hiện đại thường được thiết kế cực kỳ tinh vi và cá nhân hóa. Thông tin của nạn nhân – từ nghề nghiệp, mối quan hệ, thói quen sinh hoạt cho đến các sự kiện cá nhân – được thu thập và khai thác triệt để nhằm tạo ra những tình huống “đúng ngữ cảnh”. Khi mọi chi tiết đều trùng khớp, nạn nhân rất dễ tin rằng mình đang tương tác với người quen, cơ quan chức năng hoặc một tổ chức hợp pháp.

Tuy nhiên, theo quan điểm của ông Tuấn Anh, yếu tố cốt lõi quyết định thành công của các vụ lừa đảo không chỉ nằm ở công nghệ, mà nằm ở khả năng thao túng tâm lý. Công nghệ chỉ là công cụ, còn việc khiến nạn nhân mất khả năng phán đoán mới là mục tiêu cuối cùng.

“Khi một người bị đặt vào trạng thái căng thẳng, bị gây áp lực thời gian, bị đe dọa hoặc bị cô lập khỏi các nguồn thông tin kiểm chứng, họ rất dễ đưa ra quyết định sai lầm, ngay cả khi trước đó đã từng được cảnh báo hoặc có hiểu biết nhất định”, ông Tuấn Anh nhận định.

Trong nhiều vụ việc, nạn nhân không thiếu kiến thức về các chiêu trò lừa đảo, nhưng lại bị đánh trúng vào những điểm yếu tâm lý như sợ hãi, lòng tham, sự xấu hổ hay trách nhiệm với gia đình. Khi cảm xúc bị đẩy lên cao độ, lý trí thường bị gạt sang một bên.

Từ góc nhìn này, ông Ngô Tuấn Anh cho rằng việc phòng chống lừa đảo không thể chỉ dừng lại ở việc cảnh báo về công nghệ hay liệt kê các chiêu thức mới. “Điều quan trọng hơn là phải nâng cao nhận thức của người dân về các kỹ thuật thao túng tâm lý trên không gian mạng – từ cách tạo áp lực, dựng kịch bản khẩn cấp, cho đến việc cắt đứt khả năng tham vấn người thân”, chuyên gia an ninh mạng nhấn mạnh.

“Đây có lẽ là khoảng trống lớn nhất hiện nay trong công tác phòng chống lừa đảo trực tuyến”, ông Tuấn Anh nói. “Nếu không lấp đầy khoảng trống này, dù công nghệ phòng thủ có hiện đại đến đâu, số lượng nạn nhân vẫn sẽ tiếp tục gia tăng trong kỷ nguyên AI”.