“Nhân viên số”: Lời giải cho bài toán năng suất trong kỷ nguyên AI

Năng suất lao động tiếp tục là thách thức lớn của các doanh nghiệp trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi dư địa từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động chi phí thấp dần thu hẹp, áp lực tìm kiếm động lực mới ngày càng rõ rệt.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) không nên được nhìn nhận như một mối đe dọa thay thế, mà cần được coi là "nguồn lực kích hoạt" để khai phóng giá trị cho đội ngũ lao động hiện hữu.

TÁI CẤU TRÚC MÔ HÌNH LAO ĐỘNG TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Trong nhiều năm, lợi thế nhân công giá rẻ giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động với chi phí thấp. Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ hạn chế khi bước vào giai đoạn cạnh tranh dựa trên dữ liệu và công nghệ. Ở không ít tổ chức, người lao động vẫn dành phần lớn thời gian cho các tác vụ lặp lại, xử lý thủ công và làm việc với dữ liệu rời rạc.

Theo ông Trần Văn Tuấn, Giám đốc Chi nhánh Khánh Hòa – Ngân hàng TMCP Hàng hải Việt Nam (MSB) và là nghiên cứu sinh Tiến sĩ Quản lý Kinh tế, vấn đề không nằm ở việc thiếu công nghệ mà ở cách tổ chức vận hành. “Nếu không thay đổi cách tiếp cận, doanh nghiệp sẽ tiếp tục bị ‘mắc kẹt’ trong các quy trình thủ công, nơi năng suất khó có thể cải thiện đáng kể”, ông nhận định.

Trong khi đó, TS. Trần Trọng Thùy, chuyên gia mảng phát triển tổ chức và mô hình hóa chiến lược, cho rằng cần chuyển trọng tâm từ tối ưu lao động sang tối ưu hệ thống. “Câu chuyện không còn là làm nhiều hơn, mà là làm thông minh hơn – dựa trên dữ liệu và sự hỗ trợ của công nghệ”, ông nói.

Trong ấn phẩm vừa ra mắt "Lãnh đạo 6.0: Tương lai đổi mới tổ chức và ngân hàng" của hai chuyên gia Trần Văn Tuấn và Trần Trọng Thùy, các tác giả đã đề xuất lộ trình xử lý thách thức này thông qua khái niệm: Nhân viên số (Digital Workers) - những hệ thống ứng dụng AI và tự động hóa có thể đảm nhiệm các quy trình cụ thể trong tổ chức.

Khác với các công cụ tự động hóa thông thường, nhân viên số là những thực thể có định danh, có trách nhiệm và vận hành độc lập trong chuỗi giá trị. Tại các định chế tài chính lớn như BNY Mellon hay Standard Chartered, những "đặc vụ số" này đảm nhiệm các quy trình đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối và xử lý dữ liệu lớn xuyên suốt 24/7.

Mô hình này giúp định nghĩa lại sự phân công lao động. Trong đó, hệ thống số Phụ trách "phần cứng" quản trị - từ quy trình lặp lại, kiểm soát dữ liệu đến các tính toán phức tạp. Nguồn lực con người sẽ tập trung vào "phần mềm" - bao gồm tư duy chiến lược, quản trị cảm xúc và ra quyết định dựa trên trí tuệ cảm xúc.

Thực tế cho thấy sự cộng sinh này là động lực thúc đẩy hiệu suất thực chất. Đơn cử, Standard Chartered đã ghi nhận lợi nhuận trước thuế đạt 4,7 tỷ USD (tăng 22%) trong nửa đầu năm 2025 nhờ tối ưu mô hình vận hành số và tạo không gian cho nhân sự cấp cao tập trung vào năng lực tư duy.

Theo ông Trần Văn Tuấn, việc đưa “nhân viên số” vào vận hành không nhằm thay thế con người, mà để tái phân bổ nguồn lực. “Hệ thống số nên đảm nhiệm những phần việc mang tính lặp lại, trong khi con người tập trung vào các quyết định chiến lược và sáng tạo”, ông nhấn mạnh.

Cách tiếp cận này giúp giảm tải cho nhân sự, đồng thời tạo điều kiện để nâng cao chất lượng công việc. Thay vì bị cuốn vào vận hành, người lao động có thể dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động mang lại giá trị gia tăng cao.

VAI TRÒ CỦA LÃNH ĐẠO TRONG CHUYỂN ĐỔI

Sự thay đổi về mô hình lao động cũng kéo theo yêu cầu mới đối với vai trò của lãnh đạo. Theo TS. Trần Trọng Thùy, nhà quản lý trong kỷ nguyên AI không chỉ điều hành công việc, mà cần thiết kế lại hệ thống vận hành dựa trên dữ liệu.

Ông cho rằng doanh nghiệp cần xây dựng một “hệ thần kinh số”, nơi dữ liệu đóng vai trò trung tâm, còn AI là công cụ hỗ trợ phân tích và ra quyết định. “Khi thông tin được kết nối và xử lý hiệu quả, tổ chức sẽ phản ứng nhanh hơn với biến động và đưa ra quyết định chính xác hơn”, ông phân tích.

Từ góc nhìn này, việc ứng dụng AI không đơn thuần là đầu tư công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện – từ quy trình, dữ liệu đến văn hóa tổ chức.

Những quan điểm trên được trình bày trong cuốn sách “Lãnh đạo 6.0: Tương lai đổi mới tổ chức và ngân hàng” của hai tác giả Trần Văn Tuấn và Trần Trọng Thùy. Tác phẩm tập trung phân tích sự dịch chuyển của mô hình quản trị trong bối cảnh chuyển đổi số, đồng thời đưa ra các gợi ý về cách ứng dụng AI và dữ liệu vào vận hành.

Thay vì tiếp cận theo hướng lý thuyết thuần túy, cuốn sách đề cập đến các tình huống thực tiễn trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, qua đó làm rõ cách các tổ chức có thể triển khai “nhân viên số” và xây dựng hệ thống vận hành mới.

Trong bối cảnh kinh tế số, khái niệm năng suất đang có sự thay đổi đáng kể. Nếu trước đây, năng suất chủ yếu được đo bằng sản lượng hoặc thời gian, thì hiện nay, yếu tố chất lượng - bao gồm khả năng ra quyết định, tốc độ đổi mới và mức độ thích ứng - ngày càng trở nên quan trọng.

Việc kết hợp giữa con người và “nhân viên số” được xem là một trong những hướng đi giúp doanh nghiệp cải thiện năng suất theo chiều sâu. Tuy nhiên, để làm được điều này, theo các chuyên gia, yếu tố quyết định không nằm ở công nghệ, mà ở tư duy tổ chức và cách triển khai.

Trong dài hạn, khả năng tận dụng AI để nâng cao giá trị của nguồn nhân lực sẽ là yếu tố phân hóa giữa các doanh nghiệp. Đây cũng là bước chuyển cần thiết để thoát khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào chi phí thấp, hướng tới nền kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.