Lao động tự do làm việc ngoài trời được xem là nhóm dễ bị tổn thương, với thời gian làm việc dài, song tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện vẫn ở mức rất thấp, tạo ra những khoảng trống về an sinh xã hội trong những tình huống rủi ro do ốm đau hoặc gián đoạn công việc vì thiên tai…

Thông tin được đề cập tại Hội thảo quốc gia về báo cáo kết quả nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời tại các thành phố lớn ở Việt Nam, sáng 14/8. 

NHIỀU NGUY CƠ KHI LÀM VIỆC QUÁ DÀI NGOÀI TRỜI

Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, cho biết biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động rõ rệt đến sức khỏe con người. Trong số những nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp có những người hàng ngày phải làm việc ngoài trời dưới nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt, giông bão, ô nhiễm không khí và nhiều yếu tố nguy cơ nghề nghiệp khác.

Tại các đô thị Việt Nam, lao động tự do làm việc ngoài trời hiện diện trong nhiều hoạt động kinh tế và dịch vụ thiết yếu: bán hàng rong, bán vé số, xe ôm và giao hàng, bốc vác, vận chuyển, xây dựng...

Công việc của họ thường gắn với thời gian làm việc dài, thu nhập không ổn định và khả năng tiếp cận các cơ chế bảo vệ về sức khỏe nghề nghiệp, an toàn lao động và an sinh xã hội còn hạn chế.

Nghiên cứu “Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của một số nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn ở Việt Nam” được thực hiện tại 4 thành phố là Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ.

Một trong những nội dung chính được phát hiện qua nghiên cứu là phơi nhiễm của người lao động tự do làm việc ngoài trời với thời tiết và môi trường ở mức rất cao. Trong vòng 12 tháng tính đến thời điểm khảo sát, 95,4% người lao động tiếp xúc với nắng nóng; 71% tiếp xúc với mưa lớn; 38,7% trải qua ngập lụt lớn tại nơi cư trú hoặc làm việc; 38,7% tiếp xúc với bão hoặc giông có sức gió từ cấp 8 trở lên.

Đáng chú ý, phơi nhiễm thường không xảy ra riêng lẻ, khi có đến 55,6% người lao động cho biết thường xuyên tiếp xúc đồng thời với từ 6 - 10 yếu tố nguy cơ; 29,1% tiếp xúc đồng thời với 11 - 15 yếu tố và 1,8% tiếp xúc với trên 15 yếu tố. Chỉ 13,6% cho biết tiếp xúc với từ 1 - 5 yếu tố nguy cơ. 

Người lao động làm việc trung bình 8,7 giờ/ngày, 6,36 ngày/tuần, tương đương 55,3 giờ/tuần. Vì vậy, đối với họ, thời gian làm việc dài cũng đồng nghĩa với thời gian phơi nhiễm dài hơn.

Theo TS. Vũ Thị Minh Hạnh, Trưởng nhóm chuyên gia tư vấn độc lập của nghiên cứu, cho biết khi xem xét riêng lẻ, mỗi đặc điểm nhân khẩu – xã hội hoặc điều kiện sống chỉ phản ánh một khía cạnh của nhóm lao động.

Tuy nhiên, khi đặt các kết quả cạnh nhau, có thể nhận thấy một số yếu tố bất lợi có xu hướng cùng tồn tại trong một bộ phận đáng kể người tham gia nghiên cứu, khi có đến 42,2% từ 45 tuổi trở lên; chỉ 8,7% đã qua đào tạo chính thức về chuyên môn/nghề nghiệp; 58,8% là người tạm trú; 60,7% sống trong nhà thuê hoặc nhà trọ; 29,4% sống trong nhà tạm.

KHOẢNG TRỐNG BAO PHỦ CÁC CHÍNH SÁCH AN SINH

Nghiên cứu cũng chỉ ra khoảng trống trong tiếp cận y tế và an sinh xã hội đối với lao động làm việc ngoài trời, khi chỉ 73,5% có bảo hiểm y tế, trong khi tỷ lệ chung toàn quốc là 95,2% vào năm 2025. Chỉ 2,2% có tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.

TS. Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam, Thành viên Ban quản lý nghiên cứu, cho rằng một trong những lý do khiến tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội thấp ở nhóm này là chế độ chưa đủ hấp dẫn.

Trong khi bảo hiểm xã hội bắt buộc có đầy đủ các chế độ về hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thì bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện có chế độ thai sản, hưu trí, tử tuất, mà thiếu đi chế độ ốm đau.

Mức đóng hàng tháng hiện bằng 22% mức thu nhập tháng cũng là một yếu tố khiến người lao động cân nhắc. “Với mức thu nhập bấp bênh, người lao động tự do rất cân nhắc khi bỏ ra 22% thu nhập để đóng bảo hiểm xã hội. Trong khi quyền lợi ít hơn bảo hiểm xã hội bắt buộc cũng khiến chế độ này chưa đủ hấp dẫn, khó làm bệ đỡ bảo vệ khi không may bị ốm đau, thiên tai bão lũ không thể đi làm”,  TS. Trương Hồng Sơn nhận định.

Đáng chú ý, áp lực sinh kế cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tìm kiếm chăm sóc sức khỏe.  Với lao động tự do, nghỉ việc để đi khám không chỉ là chi phí khám chữa bệnh, mà còn có thể bao gồm thu nhập bị mất trong thời gian phải nghỉ làm.

Trong khi đó, nhu cầu muốn được hỗ trợ của người lao động rất rõ, khi có đến 78% mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì bảo hiểm y tế; 76,2% mong muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến y tế cơ sở; 71,1% mong muốn có điểm nghỉ công cộng tránh nắng/mưa; 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia bảo hiểm xã hội; 49% mong muốn có cơ hội chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. 

"Khoảng cách giữa 49% mong muốn chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu, và chỉ 1,4% thực tế có thể chuyển việc khi đối mặt với nắng nóng, là một chỉ dấu đáng chú ý về những giới hạn trong khả năng thích ứng thực tế của nhóm lao động này", đại diện nhóm nghiên cứu nhận xét.

Vì vậy, nghiên cứu nhấn mạnh, nâng cao kiến thức là cần thiết nhưng chưa đủ. Khả năng thích ứng còn phụ thuộc vào điều kiện việc làm, thu nhập, các dịch vụ hỗ trợ và những lựa chọn sinh kế thực tế dành cho người lao động.

Từ các bằng chứng thu được, nghiên cứu đề xuất một số nhóm giải pháp ưu tiên. Trong đó, cần nhận diện rõ lao động tự do làm việc ngoài trời như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược, kế hoạch và chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu. Đặc biệt là tăng khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng cho lao động tự do.

Thông điệp được khuyến nghị là bảo vệ sức khỏe của lao động tự do làm việc ngoài trời cũng chính là đầu tư cho nguồn nhân lực, năng suất lao động, khả năng chống chịu của đô thị và sự phát triển bền vững của Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu.