Nông sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi xuất khẩu thô dần nhường chỗ cho chế biến sâu dựa trên công nghệ và các tiêu chuẩn bền vững, qua đó gia tăng giá trị và gắn kết chặt hơn với chuỗi cung ứng toàn cầu...

Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mới về chất, đánh dấu sự chuyển dịch quyết liệt từ xuất khẩu thô sang các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao. Với kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ghi nhận mức kỷ lục hơn 70 tỷ USD trong năm 2025, ngành nông nghiệp đang định hình lại vị thế trên bản đồ lương thực thế giới dựa trên nền tảng công nghệ và các cam kết phát triển bền vững (ESG)

CẤU TRÚC LẠI NGÀNH HÀNG XUẤT KHẨU

Số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, năm 2025 ghi một dấu mốc đặc biệt khi tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản chính thức cán mốc kỷ lục 70,09 tỷ USD, tăng 12% và vượt xa mục tiêu Chính phủ đề ra bất chấp những biến động địa chính trị toàn cầu. Trong đó, nhóm nông sản chủ lực đóng góp 37,25 tỷ USD và ngành thủy sản giữ vững vị thế top 3 thế giới với 11,3 tỷ USD.

Đáng chú ý, dòng chảy thương mại đã chứng kiến bước chuyển dịch ngoạn mục từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị. Điển hình là ngành cà phê lần đầu tiên vượt ngưỡng 8 tỷ USD nhờ đẩy mạnh các dòng rang xay và hòa tan; hay ngành rau quả thiết lập kỷ lục 8,56 tỷ USD nhờ “cú hích” từ các sản phẩm sầu riêng cấp đông và dừa chế biến.

Thực tế thị trường những năm gần đây cho thấy, tư duy “chạy theo sản lượng” đã dần được thay thế bằng chiến lược tập trung vào chất lượng và công nghệ chế biến. Sự thay đổi này giúp giải quyết bài toán kinh điển “được mùa mất giá” và giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi vốn gặp nhiều rủi ro về bảo quản và vận chuyển.

Động lực chính cho sự bứt phá này nằm ở làn sóng đầu tư vào công nghệ chế biến sâu (deep processing). Thay vì gia công sơ sài, các doanh nghiệp Việt Nam đã mạnh dạn nhập khẩu và làm chủ các dây chuyền hiện đại chuẩn Châu Âu.

Đơn cử như công nghệ Cấp đông nhanh (IQF) giúp giữ nguyên cấu trúc và hương vị sản phẩm để tiếp cận các thị trường xa như Bắc Mỹ hay EU; công nghệ Sấy thăng hoa (Freeze Dried) giúp tạo ra các sản phẩm giá trị cao bắt kịp xu hướng tiêu dùng tiện lợi; hay các dây chuyền Cô đặc và Chiết xuất (Puree/NFC) giúp tối ưu hóa chi phí logistics cho các đơn hàng công nghiệp.

Nhờ công nghệ cao, nông sản Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Quan trọng hơn, Việt Nam đang dần được định vị là một trung tâm chế biến thực phẩm của khu vực nhờ khả năng cung ứng đa dạng và ổn định, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu có nhiều biến động và xu hướng dịch chuyển sản xuất theo chiến lược "Trung Quốc + 1".

THÍCH ỨNG VỚI “LUẬT CHƠI MỚI” VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Bên cạnh công nghệ, thách thức lớn nhất đối với nông sản Việt hiện nay là các rào cản kỹ thuật và tiêu chuẩn xanh từ các thị trường nhập khẩu trọng điểm. Người tiêu dùng tại Châu Âu, Mỹ hay Trung Đông ngày càng khắt khe hơn với các yêu cầu về Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG).

Các quy định như chống phá rừng (EUDR) hay các yêu cầu về giảm phát thải (Net Zero) không còn là khuyến nghị mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, thay vì xem đây là rào cản, nhiều doanh nghiệp Việt đã biến sự tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh. Việc đáp ứng tốt các tiêu chuẩn này đã giúp thị trường Châu Âu ghi nhận mức tăng trưởng tới 38% trong năm vừa qua.

Một trụ cột của nông nghiệp hiện đại là liên kết bền vững giữa doanh nghiệp và nông dân, khi sản xuất nhỏ lẻ dần chuyển sang vùng nguyên liệu lớn theo chuỗi giá trị. Thực tế cho thấy, tham gia chuỗi liên kết giúp thu nhập nông dân tăng trung bình 15 - 20%.

Thông qua việc bao tiêu đầu ra và chuyển giao quy trình canh tác tiên tiến (như GlobalGAP, Organic, quản lý sinh học), doanh nghiệp không chỉ đảm bảo nguồn nguyên liệu sạch mà còn giải quyết bài toán an sinh xã hội. Sự minh bạch về nguồn gốc, vùng trồng được số hóa và khả năng truy xuất dữ liệu được các chuyên gia nhận định đang trở thành “giấy thông hành” để nông sản Việt vượt qua các hàng rào kỹ thuật quốc tế.

Trong xu thế chuyển dịch chung của toàn ngành, khối doanh nghiệp tư nhân đang thể hiện vai trò dẫn dắt thông qua việc đầu tư bài bản vào hạ tầng sản xuất và vùng nguyên liệu. Đơn cử, Thabico Group là một trong những đơn vị đang đi theo mô hình “kiềng 3 chân”: công nghệ, vùng nguyên liệu và thị trường quốc tế.

Chia sẻ về chiến lược ESG, đại diện Thabico cho biết tính bền vững không phải là sự lựa chọn, mà là nền tảng cho sự tăng trưởng dài hạn từ nông trại đến các kệ hàng toàn cầu.

Từ xuất phát điểm là doanh nghiệp thương mại, đơn vị này dần mở rộng sang lĩnh vực chế biến với hệ thống 6 nhà máy đặt tại các vùng nguyên liệu phía Nam như Tây Ninh, Đồng Tháp và TP. Hồ Chí Minh. Việc ứng dụng công nghệ chế biến theo tiêu chuẩn châu Âu giúp doanh nghiệp xử lý các loại nông sản nhiệt đới như chanh dây, xoài, dứa, dừa thành sản phẩm phục vụ xuất khẩu quy mô lớn Thông qua mạng lưới văn phòng đại diện tại Malaysia và Canada giúp kết nối trực tiếp và nhanh chóng với khách hàng toàn cầu.

Bên cạnh mở rộng sản xuất, doanh nghiệp cũng điều chỉnh hoạt động theo các yêu cầu về môi trường và phát triển bền vững. Tại Tiền Giang, doanh nghiệp đang triển khai vùng nguyên liệu dừa hữu cơ khoảng 1.800 ha, liên kết với hơn 1.540 hộ nông dân. Hiện hơn một nửa diện tích vùng trồng đạt các chứng nhận quốc tế như GlobalGAP, Rainforest Alliance.