Nghị viện châu Âu vừa tạo ra một tiền lệ hiếm hoi khi bỏ phiếu thông qua việc kiện Ủy ban châu Âu (European Commission) ra Tòa án Công lý EU.

Nguyên nhân xuất phát từ việc Ủy ban bất ngờ rút lại đề xuất cải cách các bằng sáng chế thiết yếu tiêu chuẩn (SEPs) - bộ khung pháp lý ảnh hưởng trực tiếp đến công nghệ 5G, Wi-Fi và nhiều nền tảng số cốt lõi. Quyết định này, theo Nghị viện, không chỉ gây thiệt thòi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) mà còn làm suy yếu vai trò đồng lập pháp của chính Nghị viện trong cấu trúc quyền lực của EU.

TRANH CÃI QUANH VIỆC RÚT ĐỀ XUẤT CẢI CÁCH BẰNG SÁNG CHẾ

Đề xuất cải cách SEPs được Ủy ban đưa ra năm 2023 nhằm xây dựng một cơ chế minh bạch và hiệu quả hơn cho hoạt động cấp phép bằng sáng chế trong các ngành công nghệ cao. Theo quy định hiện hành, chủ sở hữu SEPs phải cấp phép theo nguyên tắc công bằng, hợp lý và không phân biệt đối xử (FRAND). Tuy nhiên, các cuộc đàm phán thường phức tạp, kéo dài và thiếu minh bạch, khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ yếu thế khi làm việc với các tập đoàn công nghệ lớn như Qualcomm, Nokia hay Ericsson.

Cải cách của Ủy ban giao cho Cơ quan Sở hữu trí tuệ EU (EUIPO) nhiệm vụ xác định và giám sát danh mục SEPs, giúp tăng minh bạch, giảm tranh chấp và hỗ trợ SMEs tiếp cận công nghệ nền tảng. Đây được xem là một nỗ lực nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp châu Âu trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.

Tuy nhiên, đầu năm 2025, Ủy ban bất ngờ rút lại đề xuất, với lý do không đạt được đồng thuận và vì dự luật có thể gây “tác động kinh tế đáng kể”. Điều mâu thuẫn là chính Ủy ban lại thừa nhận rằng hệ thống hiện tại đang cản trở đổi mới và làm giảm lợi ích của người tiêu dùng EU. Quyết định này lập tức tạo ra làn sóng phản đối mạnh từ các nghị sĩ.

Cuộc bỏ phiếu mới đây tại Nghị viện ghi nhận 334 phiếu ủng hộ việc kiện, 294 phiếu chống và 11 phiếu trắng. Hành động pháp lý đã được gửi đến Tòa án Công lý EU để đánh giá liệu Ủy ban có vượt quá thẩm quyền khi tự ý rút một dự luật đang trong tiến trình đàm phán với Nghị viện và Hội đồng hay không.

TÁC ĐỘNG ĐẾN DOANH NGHIỆP VÀ TRẬT TỰ LẬP PHÁP TRONG EU

Theo báo cáo viên Marion Walsmann, người soạn thảo kiến nghị của Ủy ban Pháp chế Nghị viện, vụ kiện nhằm bảo vệ lợi ích của các doanh nghiệp EU, đặc biệt là SMEs vốn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận công nghệ theo điều kiện minh bạch và hợp lý.

Bà nhấn mạnh rằng các bằng sáng chế thiết yếu tiêu chuẩn có vai trò sống còn đối với tăng trưởng đổi mới, và việc rút đề xuất có thể làm suy yếu hệ sinh thái công nghệ châu Âu trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Hành động khởi kiện lần này không chỉ liên quan đến một chính sách đơn lẻ mà còn chạm đến vấn đề nền tảng: quan hệ quyền lực giữa các thể chế EU. Nghị viện muốn làm rõ rằng họ - với tư cách đồng lập pháp - phải được tham gia đầy đủ vào toàn bộ chu trình chính sách, thay vì để Ủy ban đơn phương kết thúc một quy trình đang diễn ra. Việc Nghị viện tiếp tục sử dụng quyền khởi kiện, dù hiếm hoi, cho thấy các căng thẳng thể chế trong EU vẫn tồn tại và có thể bùng phát khi lợi ích kinh tế - công nghệ bị ảnh hưởng.

Tác động của vụ kiện không chỉ dừng ở khía cạnh pháp lý. Nó còn gửi đi tín hiệu về cách châu Âu định vị mình trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Nếu cải cách SEPs được khôi phục hoặc được tòa ủng hộ, SMEs châu Âu sẽ có thêm lợi thế khi tham gia các chuỗi cung ứng công nghệ mới, từ 5G đến các thiết bị kết nối thông minh.

Ngược lại, nếu Ủy ban thắng kiện, quyền chủ động xây dựng chính sách công nghệ có thể tiếp tục nghiêng về cơ quan hành pháp, nhưng nỗi lo về thiếu minh bạch và giảm sức cạnh tranh của SMEs nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp diễn.