Ngày thứ Năm (28/5), Mỹ và Iran đạt thỏa thuận sơ bộ nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn và dỡ bỏ các hạn chế đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa phê duyệt thỏa thuận này, trong khi truyền thông nhà nước Iran cũng nói rằng văn bản cuối cùng chưa được hoàn tất...

Theo 4 nguồn tin thân cận của hãng tin Reuters, nếu được thông qua, thỏa thuận này sẽ kéo dài lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày và cho phép tàu thuyền lưu thông trở lại qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải trọng yếu đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Trong thời gian đó, các nhà đàm phán sẽ tiếp tục xử lý những vấn đề gai góc hơn, gồm chương trình hạt nhân của Iran.

Nếu được lãnh đạo hai bên phê chuẩn, thỏa thuận này sẽ là bước tiến lớn nhất hướng tới chấm dứt xung đột kể từ khi giao tranh bùng phát ngày 28/2. Tuy nhiên, các diễn biến gần đây cũng cho thấy tiến trình ngoại giao vẫn rất mong manh, khi hai bên vừa ghi nhận một loạt vụ tấn công đáp trả dù lệnh ngừng bắn đã có hiệu lực từ đầu tháng 4.

Các nguồn tin cho biết Tổng thống Trump hiện chưa phê duyệt thỏa thuận. Phía Iran cũng chưa đưa ra bình luận chính thức. Hãng tin Tasnim của Iran, dẫn một nguồn tin thân cận với đoàn đàm phán, nói rằng văn bản thỏa thuận vẫn chưa được hoàn tất hoặc xác nhận.

“Chúng tôi chưa đạt được thỏa thuận, nhưng đã tiến rất gần và sẽ tiếp tục nỗ lực. Tôi không thể bảo đảm rằng hai bên sẽ đi đến kết quả cuối cùng, nhưng hiện tại tôi khá lạc quan”, Phó tổng thống Mỹ JD Vance phát biểu với báo giới tại Washington.

Trong những tuần qua, chính quyền ông Trump nhiều lần nói rằng hai bên đã tiến gần tới một thỏa thuận chấm dứt giao tranh. Tuy nhiên, phía Iran sau đó thường bác bỏ hoặc tìm cách giảm nhẹ ý nghĩa các tuyên bố từ Washington.

Theo các nguồn tin, thỏa thuận đang được thảo luận sẽ khôi phục hoạt động hàng hải không hạn chế qua eo biển Hormuz. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa đối với các hải cảng của Iran và nới lỏng một số lệnh trừng phạt liên quan đến hoạt động bán dầu của Tehran.

Tuy nhiên, cũng trong ngày 28/5, Washington vẫn công bố các biện pháp trừng phạt mới nhằm vào hoạt động bán dầu của quân đội Iran. Động thái này cho thấy Mỹ vẫn duy trì sức ép tài chính với Tehran, ngay cả khi hai bên đang tìm cách kéo dài lệnh ngừng bắn.

Bộ Tài chính Mỹ cho biết đã đưa 8 tàu vào danh sách trừng phạt vì tham gia vận chuyển dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ của Iran ra thị trường toàn cầu. Trong số này có tàu chở dầu Flora treo cờ Quần đảo Marshall, tàu Hauncayo treo cờ Comoros và tàu Ill Gap treo cờ Panama.

Ngoài các tàu chở dầu, Mỹ cũng áp lệnh trừng phạt với hơn 15 thực thể liên quan đến mạng lưới giao dịch dầu của Iran. Danh sách này gồm Worth Seen Energy Limited tại Hồng Kông, Symphony Shipping and Maritime Management Inc tại Dubai và Mehdiyev Trading Co tại Hồng Kông.

Theo Bộ Tài chính Mỹ, các thực thể trong mạng lưới đã sử dụng hạ tầng bán dầu của lực lượng vũ trang Iran để mua các sản phẩm dầu mỏ từ bên ngoài nước này. Bộ Tài chính Mỹ cho biết Worth Seen đã mua các sản phẩm dầu tinh chế cho Công ty Dầu mỏ Quốc gia Iran, thông qua Sepehr Energy Jahan - đơn vị phụ trách bán dầu của Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang Iran và từng bị Mỹ trừng phạt trước đó.

“Washington sẽ không để chính quyền Iran tăng nguồn thu từ dầu nhằm tái xây dựng lực lượng vũ trang và năng lực quân sự. Vì vậy, các biện pháp mới có thể được xem là một thông điệp kép của Mỹ: để ngỏ cánh cửa đàm phán, nhưng tiếp tục gây sức ép với những mạng lưới bị cho là phục vụ quân đội Iran”, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent phát biểu.

Thông tin về khả năng đạt thỏa thuận đã khiến giá dầu giảm, do thị trường kỳ vọng eo biển Hormuz có thể được mở lại. Đây là tuyến vận chuyển trọng yếu, nơi khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua mỗi ngày trước chiến sự. Kể từ khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/2, số lượt tàu qua eo biển này bình quân mỗi ngày đã giảm 88%.

Về phần mình, từ giữa tháng 3, ông Trump nhiều lần nói cuộc chiến sắp kết thúc. Tuy nhiên, đến nay hai bên vẫn chưa cho thấy nhiều động thái công khai về các vấn đề cốt lõi. Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng các tài sản Iran bị phong tỏa ở nước ngoài và rút lực lượng khỏi khu vực. Trong khi đó, Washington muốn Tehran dỡ bỏ chương trình hạt nhân, vốn được Iran khẳng định là chỉ phục vụ mục đích hòa bình.

Phạm vi đàm phán còn phức tạp hơn khi Iran yêu cầu bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm việc chấm dứt các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon. Tuy nhiên, mặt trận này chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Căng thẳng cũng lan sang Oman, quốc gia nằm ở phía bên kia eo biển Hormuz. Mỹ đã cảnh báo Oman không tham gia bất kỳ nỗ lực nào với Iran nhằm thu phí tàu thuyền qua lại tuyến hàng hải chiến lược này. Trước đó, ông Trump đe dọa có biện pháp mạnh với Oman, dù hai nước có quan hệ kinh tế và quân sự lâu năm.

Trong khi đó, ông Bessent cho biết đại sứ Oman đã khẳng định với ông rằng nước này không có kế hoạch áp loại phí như vậy. Oman cũng chưa từng đề cập ý tưởng cùng Iran kiểm soát eo biển Hormuz, dù cho biết đã thảo luận với Tehran về vấn đề tự do hàng hải.