Ngày thứ Tư (5/8), Iran tuyên bố đã đạt thỏa thuận với Oman về tuyến hàng hải đi qua eo biển Hormuz, đồng thời khẳng định Mỹ không tham gia tiến trình này...

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran về eo biển Hormuz đang “tiến triển rất thuận lợi”.

Cụ thể, Iran và Oman đã hoàn tất thỏa thuận về tọa độ địa lý của tuyến hàng hải được đề xuất qua eo biển Hormuz. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết hai nước đang soạn thảo tuyên bố chung về thỏa thuận, bao gồm các vấn đề kỹ thuật, pháp lý, an ninh và môi trường.

Trong khi đó, các nguồn tin chính thức được truyền thông Iran dẫn lời cho biết eo biển Hormuz chỉ có thể được mở cửa trở lại nếu Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran.

Một trong những vấn đề cốt lõi của thỏa thuận là yêu cầu của Tehran về việc thu phí tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Iran cho rằng nước này có chủ quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược trên.

Quan điểm này đối lập với Mỹ và các quốc gia Vùng Vịnh, vốn khẳng định hoạt động lưu thông qua eo biển phải được duy trì tự do theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982.

“Với điều kiện một số bên thứ ba không cản trở tiến trình, hai nước cũng đang xem xét và hoàn thiện tuyên bố chung, trong đó nêu những nội dung chính cùng các vấn đề đã đạt được đồng thuận”, ông Baghaei nói, đề cập tới Mỹ là “bên thứ ba”.

Tuy nhiên, ông Baghaei nhấn mạnh bản thân thỏa thuận giữa Iran và Oman không thể bảo đảm an toàn hàng hải qua eo biển Hormuz chừng nào “hoạt động phong tỏa hải quân của Mỹ và các hành động khác nhằm vào Iran cùng lợi ích của nước này vẫn tiếp diễn”.

Thông báo của Tehran được đưa ra sau nhiều ngày xuất hiện những đồn đoán về các cuộc đàm phán kéo dài hai tháng giữa Iran và Oman. Tehran khẳng định tiến trình này phù hợp với biên bản ghi nhớ mà Iran đã ký với Mỹ hồi tháng 6.

Trước đó trong ngày thứ Tư, truyền hình nhà nước Iran cho biết các cuộc đàm phán giữa nước này với Oman tập trung vào kế hoạch thiết lập một “hành lang trung tâm” qua eo biển Hormuz, do hai nước cùng kiểm soát.

Một cơ quan truyền thông nhà nước khác của Iran cho biết thỏa thuận chưa thể giúp eo biển được mở cửa trở lại ngay lập tức do những hành động mà Tehran gọi là “vi phạm của Mỹ”. Cơ quan này cũng khẳng định các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman “không liên quan đến Mỹ”.

“Việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz phụ thuộc vào việc Mỹ thay đổi cách hành xử và khắc phục những hành vi vi phạm”, kênh truyền hình nhà nước Iran IRIB cho biết.

Tuy nhiên, trong cuộc phỏng vấn với Fox News tối thứ Ba (4/8), Tổng thống Trump khẳng định Washington có tham gia các cuộc đàm phán về eo biển Hormuz và tiến trình này đang “diễn ra rất thuận lợi”.

“Eo biển sẽ sớm được mở cửa. Nếu không, họ sẽ phải hứng chịu đòn tấn công rất mạnh và sau đó eo biển vẫn sẽ được mở”, ông Trump nói.

Trên mạng xã hội X, ông Danny Citrinowicz, cựu lãnh đạo bộ phận nghiên cứu thuộc cơ quan tình báo quân sự Israel, nhận định rằng ngay từ đầu, để đưa eo biển Hormuz trở lại trạng thái trước khủng hoảng, Mỹ chỉ có hai lựa chọn: thay đổi chế độ tại Iran hoặc tiến hành một chiến dịch quân sự lâu dài nhằm kiểm soát tuyến hàng hải này.

Theo ông Citrinowicz, cả hai phương án đều khó có thể được Washington chấp nhận về mặt chính trị và chiến lược, do đòi hỏi chi phí khổng lồ cùng những cam kết dài hạn.

“Đôi khi, phương án ít được mong muốn nhất lại là lựa chọn thực tế duy nhất”, ông Citrinowicz nhận định với trang tin Euronews.

Các nhà ngoại giao hy vọng thỏa thuận giữa Iran và Oman sẽ giúp khôi phục biên bản ghi nhớ mà Tehran và chính quyền ông Trump ký ngày 17/6. Biên bản ghi nhớ này nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn trước đó và từng bước đưa hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz trở lại mức trước chiến tranh mà tàu thuyền không phải trả phí.

Biên bản ghi nhớ cũng được kỳ vọng đặt nền móng cho các cuộc đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt chiến tranh, trong đó có vấn đề chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, thỏa thuận đã đổ vỡ khi Mỹ và Iran tranh chấp quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, giới phân tích cảnh báo bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Iran cũng sẽ rất mong manh. Nguyên nhân là sự thiếu tin tưởng giữa hai bên, lập trường cứng rắn của chính quyền Iran khi tin rằng mình đang nắm lợi thế, cùng tính khó đoán trong chính sách của ông Trump.

Trước đây, các bên trung gian từng nhiều lần kỳ vọng đàm phán sắp tạo ra bước đột phá, nhưng tiến trình sau đó lại gặp trở ngại. Eo biển Hormuz là nguyên nhân chính châm ngòi cho đợt giao tranh gần đây. Iran đã tấn công các tàu đi qua tuyến hàng hải nằm dọc bờ biển Oman, với lý do những tàu này đi theo tuyến thủy “không được cấp phép” qua eo biển Hormuz.

Mỹ sau đó tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Đáp lại, lực lượng Iran phóng tên lửa và máy bay không người lái vào các căn cứ trong khu vực được quân đội Mỹ sử dụng.

Đây là đợt tấn công dữ dội nhất kể từ khi hai bên ký thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 4, làm dấy lên lo ngại chiến tranh toàn diện có thể tái diễn.

Eo biển Hormuz là một trong những nút thắt vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua. Tuyến hàng hải này gần như bị Iran đóng cửa sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào cuối tháng 2, khiến thị trường năng lượng biến động mạnh.

Việc Iran gây gián đoạn tại eo biển Hormuz đã bóp nghẹt hoạt động xuất khẩu dầu khí của khu vực Trung Đông, đồng thời ảnh hưởng đến nhiều mặt hàng khác như nguyên liệu sản xuất phân bón, khí helium và các sản phẩm hóa dầu.