Các nhà hoạch định chính sách đang chuyển từ việc tranh luận liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có tác động đến việc làm hay không sang việc đưa ra những cảnh báo nghiêm trọng về sự xáo trộn do AI gây ra, đồng thời đề xuất các biện pháp giảm thiểu những hệ quả tiêu cực.

Ngày 12/10, Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo đang tác động đến thị trường lao động toàn cầu như một "cơn sóng thần di chuyển chậm", trong đó những người trẻ mới tốt nghiệp là nhóm đầu tiên có nguy cơ bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

"Những người cần được quan tâm hàng đầu chính là giới trẻ đang gia nhập thị trường lao động. Thông thường, họ sẽ bắt đầu với những công việc mang tính lặp đi lặp lại, theo quy trình cố định, rồi dần thăng tiến. Nhưng nếu những công việc đó biến mất, tôi không nghĩ có người trẻ nào lại muốn làm nhân viên pha chế tại quán cà phê như một sự nghiệp lâu dài”, hãng tin CNBC dẫn lời bà Georgieva phát biểu tại một phiên thảo luận trong khuôn khổ hội nghị của IMF và Ngân hàng Thế giới (WB) đang diễn ra ở Bangkok, Thái Lan.

Cũng tại phiên thảo luận này, Tổng thống Singapore Tharman Shanmugaratnam - đồng Chủ tịch Hội đồng Việc làm của WB - đã kêu gọi các chính phủ biến những biện pháp hỗ trợ thường sử dụng trong thời kỳ khủng hoảng thành công cụ thường trực để giúp người trẻ tìm được việc làm.

Ông cho rằng những gì các chính phủ đã thực hiện để hỗ trợ việc làm trong đại dịch Covid-19 và trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu "giờ đây cần được xem không phải là biện pháp ứng phó khủng hoảng nhất thời, mà là một phần trong hệ thống các chính sách cải cách mang tính cơ cấu”.

Điều này đồng nghĩa với việc nhà nước hợp tác cùng khu vực tư nhân và khuyến khích các doanh nghiệp tuyển dụng người mới tốt nghiệp, bởi lẽ "nhu cầu đối với nấc thang đầu tiên trong sự nghiệp - tức công việc đầu tiên sau khi ra trường - hiện đang có xu hướng giảm sút”, ông Shanmugaratnam nhận định.

Những ý kiến này cho thấy các nhà hoạch định chính sách đang chuyển trọng tâm từ việc tranh luận liệu AI có gây xáo trộn thị trường việc làm hay không sang việc tìm giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực. Sự chuyển dịch này diễn ra trong bối cảnh tình trạng già hóa dân số nhanh chóng, đặc biệt là tại châu Á, đang đe dọa làm thu hẹp lực lượng lao động.

Chủ tịch Ngân hàng Thế giới (WB) Ajay Banga ước tính rằng sẽ có 1,2 tỷ thanh niên bước sang tuổi 18 trong 15 năm tới, và khu vực tư nhân, vốn tạo ra từ 75% đến 85% việc làm tại bất kỳ quốc gia nào, sẽ phải tiếp nhận phần lớn số lao động này.

Ông cho biết vai trò của chính phủ là tạo điều kiện cho sự tiếp nhận lao động nói trên thông qua xây dựng cơ sở hạ tầng, hoạch định chính sách và "giảm thiểu rủi ro" cho nguồn vốn tư nhân, tức là giảm bớt các rủi ro khiến nhà đầu tư e ngại rót vốn quy mô lớn. "Chính nguồn vốn tư nhân mới là yếu tố tạo ra việc làm”, ông khẳng định.

IMF ước tính rằng khoảng 40% việc làm trên toàn cầu cuối cùng sẽ "được thúc đẩy năng suất, giảm giá trị hoặc bị loại bỏ hoàn toàn” do tác động của AI. Tỷ lệ chịu ảnh hưởng là khoảng 60% tại các nền kinh tế phát triển và 23% tại các quốc gia thu nhập thấp. Tuy nhiên, bà cho biết các nước nghèo hơn không hẳn là ở vị thế tốt hơn, mà lý do chỉ đơn giản là "AI chưa thâm nhập sâu rộng tại đó."

Ông Shanmugaratnam nhận định rằng áp lực này thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực công nghệ. Ông nói thêm rằng tại Mỹ, "lần đầu tiên sau một thế kỷ, nhu cầu tuyển dụng người có bằng đại học đã sụt giảm”, đồng thời mức chênh lệch thu nhập dành cho người có bằng đại học cũng đang thu hẹp lại. Nếu không có hành động kịp thời, một thế hệ sinh viên tốt nghiệp sẽ bị mất đi cơ hội tích lũy kỹ năng trong hơn một năm, và "hệ quả là sự mất mát niềm tin vào tương lai" - ông nói.

AI đã giữ vai trò là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng chính của kinh tế toàn cầu trong năm nay. Bà Georgieva cho biết các khoản đầu tư và hoạt động thương mại liên quan đến AI đã giúp gia tăng sản lượng tại một số nền kinh tế, góp phần duy trì đà tăng trưởng toàn cầu ở mức gần 3% bất chấp cú sốc nguồn cung năng lượng.

“Dù yêu, ghét hay lo sợ, thì AI cũng đã hiện diện ở đây và chúng ta đang chứng kiến làn sóng tác động đầu tiên”, bà Georgieva nhận định. Bà ước tính việc ứng dụng AI có thể thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế thêm từ 0,5-1 điểm phần trăm tại các nền kinh tế châu Á phát triển, và từ 0,2-0,8 điểm phần trăm tại các nền kinh tế châu Á mới nổi. Ở mức cao nhất, con số này “sẽ bù đắp nhiều hơn mức sụt giảm tăng trưởng do già hóa dân số gây ra” - bà Georgieva cho biết.

Ông Shanmugaratnam lưu ý rằng tăng trưởng đơn thuần chưa chắc đã đồng nghĩa với việc tạo ra việc làm. Ông chỉ ra rằng Trung Quốc, Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á đang phát triển “có tốc độ tăng trưởng khá tốt nhưng khả năng tạo việc làm lại yếu”, đồng thời cảnh báo rằng AI “sẽ làm gia tăng sự chênh lệch này nếu chúng ta quá thụ động”.

Tuy nhiên, ông cho rằng tình trạng mất việc làm do AI sẽ diễn ra “theo từng nhiệm vụ cụ thể,” và “điều đó mang lại cho chúng ta thời gian” để ứng phó, với điều kiện người lao động có thể học hỏi ngay trong quá trình làm việc và các trường đại học chuyển hướng sang đào tạo mang tính ứng dụng.