Hệ thống điện “căng mình” trước phụ tải tối và Siêu El Nino

Báo cáo tại cuộc họp về đảm bảo cung cấp điện mùa hè năm 2026 do Bộ Công Thương tổ chức mới đây, ông Nguyễn Đức Ninh, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO), cho biết trong những ngày cao điểm vừa qua, hệ thống điện quốc gia liên tục ghi nhận các mức công suất kỷ lục mới.

Cụ thể, ngày 23/5 đạt 53.512 MW; ngày 24/5 - dù là thứ Bảy, khi phụ tải thông thường chỉ bằng 80–85% ngày làm việc, miền Bắc vẫn thiết lập kỷ lục mới 26.595 MW (lúc 22h15); ngày 25/5 vượt 57.120 MW; đặc biệt, ngày 26/5 xác lập mức cao nhất của cả đợt với 58.103 MW (lúc 13h40), riêng miền Bắc đạt 29.716 MW với sản lượng tiêu thụ 629 triệu kWh, tăng 26,4% so với cùng kỳ năm 2025.

GIỮ NƯỚC, HOÃN SỬA CHỮA VÀ ĐIỀU PHỐI ĐỒNG BỘ TOÀN HỆ THỐNG

Theo ông Nguyễn Đức Ninh, thách thức cho công tác vận hành hệ thống điện mùa hè năm nay khác về chất so với các năm trước, không chỉ nằm ở quy mô tuyệt đối của phụ tải mà đỉnh phụ tải đã dịch chuyển căn bản sang khung 20–22 giờ, đúng lúc điện mặt trời ngừng phát và nhiều hồ thủy điện nhỏ đang thiếu nước, khiến các nguồn linh hoạt nhất của hệ thống bị hạn chế đáng kể vào thời điểm cần nhất.

Việc đỉnh phụ tải lập kỷ lục vào 22h15’ ngày thứ Bảy (24/5), không phải trong giờ sản xuất ban ngày, cho thấy hành vi tiêu dùng dân sinh, từ điều hòa không khí đến sinh hoạt buổi tối, đang dần áp đảo nhịp điệu sản xuất công nghiệp trong cơ cấu phụ tải theo cách mà các mô hình dự báo truyền thống chưa phản ánh đầy đủ.

Thêm vào đó, bối cảnh khí hậu năm 2026 cũng đặt thêm một áp lực dài hạn cho hệ thống điện quốc gia. Theo đó, các cơ quan khí tượng trong và ngoài nước đánh giá nguy cơ xuất hiện "Siêu El Nino" năm 2026 từ tháng 7 ở mức khoảng 80%, kéo theo nắng nóng kéo dài, hạn hán và suy giảm lượng nước về các hồ thủy điện đúng vào những tháng phụ tải cao nhất trong năm.

Việc ngành điện duy trì hệ thống hoạt động trong những ngày cao điểm vừa qua là từ triển khai đồng bộ nhiều quyết định kỹ thuật được chuẩn bị trước khi đợt nắng nóng đến, dựa trên nguyên tắc quản lý dự phòng chiến lược thay vì ứng phó tình thế.

"Quan điểm điều hành xuyên suốt của NSMO trong giai đoạn này không phải là tìm cách huy động thêm điện, mà là bảo toàn năng lực dự phòng của hệ thống. Cụ thể, NSMO đã điều hành thủy điện theo hướng tiết kiệm, ưu tiên tích nước tại hệ thống bậc thang sông Đà thay vì phát tối đa ban ngày", ông Ninh nhấn mạnh, đồng thời cho biết trong bối cảnh El Nino chưa đến đỉnh, mỗi MW tích được trong hồ là một đơn vị dự phòng cho các đợt nắng nóng tiếp theo mà thời điểm và cường độ chưa thể dự báo chính xác.

Song song với đó, 301 nhà máy thủy điện nhỏ khu vực miền Bắc, với tổng công suất khoảng 3.000 MW được yêu cầu dịch chuyển toàn bộ biểu đồ phát điện: thay vì phát ban ngày khi điện mặt trời đang bù đắp phụ tải, các nhà máy giữ nước để tập trung phát vào khung 20–22 giờ khi hệ thống chịu áp lực lớn nhất và nguồn bổ sung khan hiếm nhất. Như vậy, toàn bộ 301/301 nhà máy đã thực hiện điều chỉnh trong giai đoạn từ 21/5 đến 30/6. Đây là một điều phối quy mô lớn, đồng bộ theo cùng một tín hiệu điều độ.

Về phía các nguồn nhiệt điện và khí, NSMO đã phối hợp chặt chẽ với PV GAS và PV Power để tối ưu huy động LNG, cân đối linh hoạt giữa khí nội địa, LNG nhập khẩu và dầu DO tùy theo chi phí và khả dụng từng thời điểm cụ thể. Các tổ máy tua-bin khí chạy dầu DO tại Ninh Bình, Bà Rịa và Ô Môn được duy trì trong trạng thái sẵn sàng huy động khẩn cấp. Đây là nguồn điện có chi phí phát điện cao nhất trong cơ cấu hệ thống, chỉ được huy động khi không còn lựa chọn khác. Tuy nhiên NSMO đã duy trì sẵn sàng nguồn này ngay cả khi chưa cần, đây chính là một dạng bảo hiểm hệ thống không thể thiếu trong điều kiện phụ tải tăng đột biến và khó dự báo.

Bên cạnh đó, toàn bộ công tác sửa chữa nguồn và lưới điện không thực sự cấp bách cũng được ngành điện hoãn lại trong giai đoạn 22–28/5 để duy trì tối đa công suất khả dụng của hệ thống trong suốt đợt cao điểm. Về phía lưới truyền tải, 905 MVAr tụ bù ngang được đóng điện để cải thiện chất lượng điện áp và ổn định hệ thống miền Bắc, trong khi khả năng truyền tải liên vùng Bắc - Trung - Nam được tối ưu theo thời gian thực và nhập khẩu điện từ Lào, Trung Quốc được tận dụng tối đa công suất hợp đồng.

Ông Ninh cho biết khi phụ tải miền Bắc ngày 27/5 (lúc 13h15) đạt xấp xỉ 29.800 MW và hệ thống tiến gần ngưỡng giới hạn, Tổng công ty Điện lực miền Bắc và Điện lực Hà Nội đã kích hoạt cơ chế điều chỉnh phụ tải với tổng công suất 300–400 MW, đồng thời huy động nguồn diesel dự phòng tại một số khách hàng lớn.

“Đây là lần đầu trong đợt nắng nóng này cơ chế điều chỉnh phụ tải được sử dụng và trên thực tế đã thay thế hoàn toàn kịch bản cắt điện luân phiên. Ở tầng hệ thống, NSMO vận hành đánh giá an ninh điện trực tuyến theo thời gian thực để hỗ trợ điều độ viên ra quyết định nhanh trong các tình huống biến động, trong khi phương án khởi động đen (phục hồi hệ thống sau sự cố) diện rộng đã được chuẩn bị và diễn tập từ trước đợt nắng nóng”, ông Ninh chia sẻ.

CẦN ĐIỀU CHỈNH LỊCH SẢN XUẤT VÀ TÍN HIỆU GIÁ ĐIỆN

Bên cạnh các giải pháp cấp bách để xử lý tình huống, ông Nguyễn Đức Ninh cũng nhấn mạnh rằng đây mới là giai đoạn đầu của mùa nắng nóng 2026, và những tháng tới sẽ đặt ra áp lực lớn hơn đáng kể.

Miền Bắc hiện là khu vực có tốc độ tăng phụ tải cao nhất cả nước, trong khi mực nước hồ thủy điện dự báo bước vào giai đoạn thấp nhất của chu kỳ thủy văn (tháng 7–8) và cũng là thời điểm El Nino có thể đạt đỉnh, khiến dư địa điều tiết của hệ thống sẽ thu hẹp đáng kể so với đợt nắng nóng vừa qua.

Về phía nguồn cung, trong vài tháng tới, hệ thống điện sẽ không có thêm công suất quy mô lớn nào để cải thiện đáng kể năng lực dự phòng. Dù dự án lưu trữ năng lượng (BESS) tại Hà Nội đang được đẩy nhanh, dự kiến vận hành 50 MW vào cuối tháng 6/2026 và tiếp tục triển khai 220 MW để hỗ trợ giải quyết tình trạng đỉnh phụ tải dịch chuyển về đêm, nhưng quy mô này vẫn chưa đủ để thay đổi căn bản bức tranh thiếu hụt dự phòng tại miền Bắc ngay trong mùa hè năm nay

Trong bối cảnh đó, NSMO đề xuất Sở Công Thương các tỉnh phối hợp trực tiếp với khối công nghiệp (nhóm tiêu thụ điện lớn nhất) để xây dựng kế hoạch cụ thể điều chỉnh lịch sản xuất trong giai đoạn cao điểm tháng 5–7, đăng ký trước với đơn vị điện lực địa phương để đưa vào phương án điều độ. Như vậy, thay vì vận động chung chung, đây phải là cam kết kỹ thuật có thể lập trình vào hệ thống điều độ, giúp điều độ viên biết trước nhà máy nào có thể giảm tải vào khung giờ nào và với biên độ bao nhiêu MW, thông tin thiết yếu để can thiệp kịp thời thay vì ứng phó bị động khi hệ thống đã chạm ngưỡng.

Song song với đó, tín hiệu giá điện cũng cần được điều chỉnh để phản ánh đúng hơn chi phí vận hành hệ thống theo từng khung giờ. NSMO đề xuất áp dụng khung giờ cao điểm mới từ tháng 6/2026, tập trung vào khung 17h30–22h30, nhằm tạo chênh lệch giá đủ lớn để khách hàng công nghiệp có động lực tự nguyện dịch chuyển lịch sản xuất mà không cần can thiệp hành chính.

Theo ông Ninh, khi tín hiệu giá được thiết kế đúng và áp dụng nhất quán, đây là cơ chế điều tiết phụ tải bền vững hơn bất kỳ biện pháp hành chính nào trong dài hạn.