Trong bối cảnh dòng vốn, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái cấu trúc, các doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với những yêu cầu mới về hàng rào kỹ thuật, kiến tạo chuẩn mực mới, định hình lợi thế cạnh tranh như cơ chế kiểm kê carbon, chuẩn mực ESG và tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc…

Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tham gia thị trường mà còn định hình lại cách thức cạnh tranh.

CHỦ ĐỘNG ĐỊNH HÌNH CHUẨN MỰC

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam 2026 (VIS 2026) ngày 15/10, ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Việt Nam, khẳng định lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp, đòi hỏi Việt Nam phải làm chủ chất lượng, công nghệ và quản trị để tạo ra những giá trị có sức tham chiếu.

Theo khung phát triển chiến lược toàn cầu, các phiên thảo luận tại hội nghị đã đúc kết lộ trình nâng tầm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp qua ba nấc thang: Tiếp nhận và Thích ứng (Adapt), Đồng bộ và Nội địa hóa (Align), Kiến tạo và Dẫn dắt Chuẩn mực (Author). Nếu giai đoạn đầu đòi hỏi doanh nghiệp phải nỗ lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe để gia nhập chuỗi giá trị quốc tế, thì bước nhảy chiến lược tiếp theo nằm ở khả năng chuyển hóa tiêu chuẩn thành năng lực vận hành nội tại và tiến tới làm chủ, sáng tạo ra các giá trị mới làm tham chiếu cho thị trường.

Ngoài ra, quá trình dịch chuyển từ "người tiếp nhận luật chơi" sang "chủ động định hình chuẩn mực" này không chỉ là câu chuyện của riêng từng tổ chức, mà đòi hỏi sự cộng lực đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái — từ thể chế chính sách khuyến khích R&D đến một thị trường tôn vinh chất lượng thực chất.

Sự chuyển dịch này cũng mở rộng cách nhìn về đổi mới sáng tạo. Tại phiên thảo luận “Đâu là những lĩnh vực Việt Nam có thể vươn lên định chuẩn? Từ Đổi mới sáng tạo đến Định chuẩn: Xây dựng năng lực hệ sinh thái cho Việt Nam”, các diễn giả nhìn nhận đổi mới không chỉ nằm ở một công nghệ mới, mà còn có thể đến từ tư duy, mô hình, quy trình và cách thức giải quyết những bài toán hiện hữu hiệu quả hơn. Khi một đổi mới được chuyển hóa thành tiêu chuẩn, nó có thể được đo lường, tạo dựng niềm tin và nhân rộng. Một yêu cầu cao hơn từ doanh nghiệp đầu chuỗi cũng có thể kéo theo sự nâng cấp của các nhà cung cấp, qua đó mở rộng tác động từ một tổ chức sang cả chuỗi giá trị.

Đây là điểm khiến khái niệm “định chuẩn” vượt khỏi phạm vi kỹ thuật đơn thuần. Một doanh nghiệp có thể đạt chứng nhận hoặc đáp ứng một tiêu chuẩn cụ thể (Adapt), nhưng năng lực cạnh tranh chỉ thực sự hình thành khi chất lượng ấy được duy trì nhất quán và tiếp tục tạo ra những cải tiến mới (Adapt và cao hơn là Author).

Từ đó, cuộc đối thoại tại VIS 2026 mở rộng từ vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu tới những năng lực cần được nâng cấp về công nghệ, chất lượng, nhân lực và nghiên cứu phát triển. Từ góc nhìn thực chiến khối doanh nghiệp tư nhân, năng lực cạnh tranh của một nền kinh tế cuối cùng được tạo nên từ năng lực của chính các doanh nghiệp trong nền kinh tế.

Khi đó, doanh nghiệp không dừng ở việc đáp ứng chuẩn, mà có thể làm chủ, duy trì và liên tục nâng chuẩn trong hệ thống của mình, chất lượng của cả chuỗi giá trị cũng được nâng lên. Xa hơn, khi những năng lực ấy đủ trưởng thành để tạo ra các giá trị có sức tham chiếu, "định chuẩn" không còn là câu chuyện của riêng một doanh nghiệp, mà có thể trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh của ngành và nền kinh tế.

MUỐN ĐỊNH CHUẨN, THỊ TRƯỜNG PHẢI SẴN SÀNG CHO CHẤT LƯỢNG

Phiên tọa đàm cấp cao tập trung vào ba điều kiện cốt lõi để những năng lực tiên phong có thể phát triển thành năng lực cạnh tranh cấp quốc gia. Trước hết là môi trường thể chế và chính sách đủ cởi mở nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, đổi mới và chuẩn hóa chất lượng; Thứ hai là động lực từ thị trường — nếu giá vẫn là yếu tố gần như duy nhất quyết định cạnh tranh, doanh nghiệp sẽ thiếu động lực để đầu tư cho các tiêu chuẩn cao hơn. Ngược lại, khi thị trường ghi nhận tính bền vững, độ tin cậy và chất lượng, những doanh nghiệp đầu tư vào năng lực thực chất sẽ được tưởng thưởng; Yếu tố cuối cùng nằm ở chính sự sẵn sàng của doanh nghiệp trong việc đầu tư cho những năng lực quyết định lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Đánh giá thực chất về độ sẵn sàng của cộng đồng doanh nghiệp nội địa, Ông Richard D. McClellan, CEO Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh (VIFC) thẳng thắn chia sẻ: “Dù đã xuất hiện một số doanh nghiệp Việt Nam vươn lên mạnh mẽ và vận hành tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nhưng nhìn chung số đông doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đạt đến cấp độ này. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải nâng cao năng lực toàn diện, đặc biệt ở hai trụ cột cốt lõi: đẩy mạnh tính minh bạch trong quản trị và chủ động giao tiếp bằng ngôn ngữ chuẩn mực của thị trường tài chính - thương mại toàn cầu.”

Đồng quan điểm về bài toán nâng cấp năng lực hệ sinh thái, ông Lê Minh Trung, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp và Phát triển Bền vững (CSED) - Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh nhận định: “Một vài doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế. Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái cùng dịch chuyển, với thể chế khuyến khích chất lượng và R&D, thị trường biết ghi nhận giá trị thay vì chỉ chọn giá thấp, cùng cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư dài hạn. Đích đến là chuyển năng lực của những doanh nghiệp tiên phong thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.”

Theo cách tiếp cận này, khoảng cách từ “theo chuẩn” đến “định chuẩn” không thể được rút ngắn chỉ bằng một chứng nhận, một dự án hay một doanh nghiệp riêng lẻ, mà đòi hỏi sự cộng lực đồng bộ giữa chính sách, thị trường, doanh nghiệp và các chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị.