Chuỗi cung ứng toàn cầu đang rút ngắn lại, tăng khả năng chống chịu và phân tán rủi ro. Việt Nam có vị thế thuận lợi để đón nhận các dự án và đơn hàng dịch chuyển vào Đông Nam Á. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, chính sách thuế cần có sự thay đổi tư duy căn bản: chuyển trọng tâm từ “thu hút đầu tư bằng mọi giá” sang “nâng cấp năng lực doanh nghiệp Việt để trở thành mắt xích có giá trị cao trong chuỗi giá trị”.

Chính sách thuế không nên chỉ dừng ở việc giảm nghĩa vụ tài chính ngắn hạn, mà phải tạo động lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chuỗi kết quả: “Công nghệ – R&D – Nhân lực – Chuỗi cung ứng – Thị trường toàn cầu. 

Nếu thực hiện được định hướng này, chính sách thuế sẽ không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam giảm chi phí trong ngắn hạn mà còn góp phần hình thành mạng lưới doanh nghiệp Việt Nam có khả năng trở thành nhà cung cấp cấp 1, cấp 2 cho các tập đoàn đa quốc gia, nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước và giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để thiết kế gói chính sách “Doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng”, cần tập trung vào các giải pháp cụ thể. Tăng ưu đãi thuế cho R&D: Bổ sung cơ chế khấu trừ thuế cho chi phí R&D (từ 10%–20% tùy lĩnh vực ưu tiên) và cho phép chuyển tiếp số thuế chưa khấu trừ hết sang các năm sau. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp chuyển dịch từ làm gia công sang tự thiết kế, phát triển và sở hữu công nghệ. 

Ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp gắn liền với chuẩn đầu ra. Áp dụng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp dựa trên các tiêu chí cụ thể như: tỷ lệ doanh thu cung ứng cho các tập đoàn đa quốc gia, tỷ lệ nội địa hóa, tiêu chuẩn chất lượng quốc tế và đầu tư R&D. 

Đồng bộ các chính sách hỗ trợ khác: Tăng ưu đãi cho ngành công nghiệp hỗ trợ; ưu đãi thuế cho doanh nghiệp tiếp nhận đơn hàng dịch chuyển; cải cách thủ tục hoàn thuế giá trị gia tăng cho doanh nghiệp xuất khẩu; miễn/giảm thuế nhập khẩu đối với công nghệ và nguyên liệu đầu vào mà trong nước chưa sản xuất được.

Sự mở rộng nhanh của thương mại và xuất khẩu đã đưa Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu, nhưng quá trình này chưa chuyển hóa tương xứng thành sự gia tăng vai trò và năng lực tạo giá trị của doanh nghiệp trong nước. Tỷ trọng xuất khẩu của khu vực trong nước chưa hình thành xu hướng cải thiện ổn định, trong khi các chỉ báo về mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, kỹ năng lao động và cơ cấu xuất khẩu cho thấy doanh nghiệp Việt Nam vẫn đứng trước yêu cầu nâng cao cả năng lực kết nối và khả năng tham gia vào những hoạt động có giá trị cao hơn.

Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng số lượng doanh nghiệp tham gia chuỗi, mà quan trọng hơn là tạo khả năng để doanh nghiệp gia nhập, duy trì quan hệ cung ứng và từng bước nâng cấp vị trí trong chuỗi. Cần đổi mới cách tiếp cận hỗ trợ doanh nghiệp theo hướng phát triển nhà cung cấp dựa trên nhu cầu của chuỗi. Một doanh nghiệp muốn tham gia chuỗi thường phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện về chất lượng, giá thành, công suất, giao hàng, dữ liệu và tuân thủ.

Vì vậy, hỗ trợ riêng lẻ một yếu tố có thể cải thiện một phần năng lực nhưng chưa chắc giúp doanh nghiệp vượt qua ngưỡng đánh giá của khách hàng. Cách tiếp cận phù hợp hơn là chuyển từ câu hỏi “có những công cụ gì để hỗ trợ doanh nghiệp?” sang “chuỗi đang cần gì và doanh nghiệp còn thiếu năng lực nào để đáp ứng yêu cầu đó?”.

Theo đó, phát triển nhà cung cấp cần bắt đầu từ nhu cầu mua hàng và yêu cầu của doanh nghiệp dẫn dắt.Tăng cường liên kết với doanh nghiệp dẫn dắt và phát triển mạng lưới nhà cung cấp nhiều tầng. Doanh nghiệp dẫn dắt, bao gồm cả doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp hạt nhân trong nước, cần được khuyến khích tham gia từ khâu cung cấp thông tin về nhu cầu mua hàng, xác định yêu cầu kỹ thuật, sàng lọc doanh nghiệp tiềm năng đến phản hồi về khoảng cách năng lực, hỗ trợ thử nghiệm và đánh giá kết quả nâng cấp.

Đồng thời, phát triển hạ tầng và các công cụ hỗ trợ trực tiếp quá trình thu hẹp khoảng cách năng lực. Nhóm giải pháp này tập trung vào những điều kiện giúp doanh nghiệp thực hiện lộ trình nâng cấp. Trong đó, cần ưu tiên ba cấu phần có quan hệ chặt chẽ với nhau: dữ liệu về năng lực nhà cung cấp; hạ tầng tuân thủ và dịch vụ kỹ thuật dùng chung; tài chính cho nâng cấp.