Dù sở hữu nguồn nguyên liệu ca cao chất lượng cao hiếm hoi trên thế giới, Việt Nam vẫn đang thâm hụt thương mại chocolate khi hàng nhập khẩu chiếm tới 60% thị phần bán lẻ trong nước. Nghịch lý này đặt ra yêu cầu cấp thiết thúc đẩy chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng từ ca cao đến chocolate, qua đó hướng tới xây dựng chuỗi giá trị bền vững cho ngành hàng ca cao Việt Nam...

Chiều ngày 3/4/2026, Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp phối hợp với Mạng lưới Cà phê bền vững tổ chức webinar “Hành trình khởi nghiệp cà phê, ca cao chất lượng cao: Liên kết nông hộ để phát triển bền vững”. Chương trình thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia, doanh nghiệp và sinh viên các trường đại học khối nông - lâm nghiệp.

TỪ NGUYÊN LIỆU CHẤT LƯỢNG CAO ĐẾN BÀI TOÁN SẢN XUẤT CHOCOLATE

Việt Nam đang dần khẳng định vị thế trên bản đồ ca cao thế giới, dù sản lượng còn khiêm tốn. Mỗi năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2.000-3.500 tấn cacao, thấp hơn nhiều so với Indonesia, Bờ Biển Ngà hay Malaysia. Tuy nhiên, hạt cacao Việt Nam được Tổ chức ca cao thế giới (ICCO) đánh giá thuộc nhóm chất lượng cao hiếm hoi, với thị trường tiêu thụ trải rộng từ Malaysia, Nhật Bản đến châu Âu và Hoa Kỳ.

Thị trường bánh kẹo chocolate ngày càng phát triển khi thế hệ trẻ có nhiều cơ hội tiếp xúc với văn hóa phương Tây. Chocolate trở thành món quà ý nghĩa dành tặng người yêu, bạn bè và khách hàng doanh nghiệp trong các dịp như Valentine, Giáng sinh, đám cưới và năm mới.

Nguyên liệu sản xuất chocolate là cacao. Hạt cacao sau khi xay tách thành bơ cacao và bột cacao. Chocolate trắng được làm từ bơ cacao kết hợp đường và sữa, trong khi chocolate đen chứa thêm bột cacao, hàm lượng càng cao thì vị càng đắng và ít ngọt. Đây cũng là xu hướng tiêu dùng được ưa chuộng ở phân khúc cao cấp.

Không chỉ dừng ở xuất khẩu nguyên liệu thô, nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp trong nước đã đầu tư vào chế biến sâu. Các sản phẩm chocolate “Made in Vietnam” đã có mặt tại hơn 20 quốc gia. Theo chuyên gia quốc tế, quy mô nhỏ lại là lợi thế của cacao Việt Nam khi tập trung vào chất lượng cao và hương vị đặc trưng, phù hợp phân khúc cao cấp. Đặc biệt, dòng cacao hương vị đặc biệt (Fine Flavor Cocoa) mở ra cơ hội xuất khẩu chocolate cao cấp sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và Bắc Mỹ.

Tuy vậy, ngành ca cao Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức. Dù có tiềm năng lớn, sản xuất và xuất khẩu còn hạn chế, chưa tương xứng với lợi thế. Việt Nam vẫn thâm hụt thương mại chocolate khi hàng nhập khẩu chiếm tới 60% thị trường bán lẻ và tăng trưởng 15-20% mỗi năm.

Nguyên nhân chủ yếu là sản phẩm trong nước còn yếu về chất lượng, mẫu mã và tính cao cấp. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư sản xuất và bảo quản chocolate tươi cao khiến nhiều doanh nghiệp lựa chọn nhập khẩu thay vì sản xuất trong nước. Đây là bài toán cần sớm giải quyết để ngành ca cao phát triển bền vững và nâng cao giá trị gia tăng.

NÂNG TẦM CHUỖI GIÁ TRỊ CA CAO VIỆT NAM

Chia sẻ tại webinar, ông Lê Văn Hoàng, CEO Công ty TNHH MTV Cà phê Bazan Đắk Nông, cho biết doanh nghiệp bắt đầu tiếp cận cây ca cao từ năm 2017. Thời điểm đó, quy trình sơ chế của nông dân Tây Nguyên chưa đảm bảo chất lượng. Trước thực tế này, doanh nghiệp chủ động nghiên cứu, tổ chức chế biến và tìm đầu ra. Đến giai đoạn 2017-2018, các dòng ca cao chất lượng cao dần hoàn thiện, giúp công ty tiếp cận khách hàng lớn.

Hiện, doanh nghiệp đã xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, hợp tác với nhiều nông hộ và duy trì đào tạo liên tục. Yếu tố cốt lõi giúp doanh nghiệp gắn kết nông dân là uy tín và lợi ích kinh tế rõ ràng. Công ty tổ chức mô hình trải nghiệm, đào tạo thực tế để nông dân trực tiếp kiểm chứng hiệu quả. Khi áp dụng thành công, doanh nghiệp cam kết thu mua với giá cao hơn thị trường. Đồng thời, công ty hỗ trợ cơ sở vật chất như nhà màng sơ chế, thiết bị sản xuất, giúp giảm công lao động và nâng cao hiệu quả.

Các tổ hợp tác được hình thành, nông dân tham gia đánh giá chất lượng thông qua thử nếm và các cuộc thi nội bộ. Những sản phẩm đạt chuẩn được mua với giá cao hơn từ 15.000–20.000 đồng/kg, tạo động lực nâng cao tiêu chuẩn. Hiện, công ty hợp tác với khoảng 5 hợp tác xã và hơn 100 nông hộ cà phê; riêng ca cao, đồng hành cùng 6-7 hợp tác xã, hình thành nguồn nguyên liệu ổn định.

Trong bối cảnh các quy định toàn cầu ngày càng khắt khe, ngành ca cao và cà phê Việt Nam cần chuyển đổi theo hướng minh bạch, kiểm soát chất lượng toàn chuỗi và tăng cường liên kết nông hộ. Đây là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị và phát triển bền vững”. 

Ông Tô Xuân Phúc, chuyên gia Tổ chức Forest Trends.

Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, sản phẩm chocolate của doanh nghiệp đã tiếp cận Nhật Bản và Hoa Kỳ. Công ty từng vận hành điểm bán tại Osaka và hiện vẫn duy trì phân phối. Hai dòng sản phẩm chủ lực là cà phê và ca cao, trong đó ca cao được chế biến sâu thành chocolate. Đáng chú ý, mỗi lô sản xuất đều có “hồ sơ” ghi chép chi tiết từ vùng trồng, quy trình đến chất lượng, giúp truy xuất nguồn gốc đầy đủ.

Theo ông Hoàng, vùng nguyên liệu và quy trình sơ chế là yếu tố then chốt của ngành ca cao. Hiện số doanh nghiệp đầu tư bài bản còn ít, mở ra dư địa cho các đơn vị tiên phong. Công ty đang phát triển hơn 100 ha ca cao và thử nghiệm các dòng sản phẩm chất lượng cao để tham gia các cuộc thi quốc tế.

Ông Tô Xuân Phúc, chuyên gia Tổ chức Forest Trends, cho biết thị trường chocolate toàn cầu đạt khoảng 130,72 tỷ USD năm 2024 và dự kiến lên 172,89 tỷ USD vào năm 2030, tăng trưởng bình quân 4,17%/năm. Các phân khúc hữu cơ, thuần chay, không đường đang phát triển mạnh. Trong khi đó, sản lượng ca cao Việt Nam chỉ khoảng 6.000 tấn/năm nhưng có chất lượng cao, tạo cơ hội cho doanh nghiệp tham gia phân khúc cao cấp.