Bắc Cực đang nổi lên như một lựa chọn thay thế khả thi cho các tuyến vận tải biển truyền thống của thế giới, khi tình trạng tan băng ở vùng cực rút ngắn đáng kể hành trình Á - Âu và tàu thuyền tìm cách tránh các điểm nghẽn hàng hải chiến lược...

Theo tờ báo Financial Times, Sea Legend - một công ty vận tải container Trung Quốc tập trung vào thị trường Thổ Nhĩ Kỳ và Bắc Phi - sẽ ra mắt dịch vụ vận chuyển container thường xuyên đầu tiên qua Bắc Cực ngay trong tuần này.

Dịch vụ hàng tuần này sẽ đi dọc theo bờ biển phía Bắc nước Nga, nối liền cảng Ninh Ba ở bờ biển phía Đông Trung Quốc với Felixstowe ở Anh. Công ty đã đặt tên cho dịch vụ này là "Con đường tơ lụa băng" (Ice Silk Road), gợi nhớ đến tuyến đường thương mại lịch sử từng kết nối Trung Quốc và châu Âu.

Theo dự kiến, hành trình này sẽ cắt giảm thời gian di chuyển thông thường giữa hai cảng từ 40 ngày xuống còn khoảng một nửa, tùy thuộc vào điều kiện thực tế trong Vòng Bắc Cực. Dịch vụ này được mở sau một con số kỷ lục 23 chuyến tàu đi qua Tuyến đường biển phía Bắc (Northern Sea Route - NSR) trong năm ngoái, tăng mạnh so với 15 chuyến vào năm 2024. Vào mùa hè, băng biển tan lùi về phía Nam đủ xa để tàu thuyền có thể đi qua mà không cần đến khả năng phá băng.

Sự hấp dẫn của tuyến đường Bắc Cực không chỉ nằm ở khả năng tiết kiệm thời gian và chi phí mà còn ở việc tránh được các điểm nghẽn địa chính trị và các khu vực xung đột. Ông Rahul Khanna, phụ trách bộ phận tư vấn rủi ro hàng hải tại công ty bảo hiểm Allianz, cho biết "đã có sự gia tăng rõ rệt về lưu lượng giao thông qua Bắc Cực và Tuyến đường biển phía Bắc”. Ông nhấn mạnh rằng "các tàu và chủ tàu hiện coi đây là một cơ hội lớn, trước hết là để tiết kiệm rất nhiều thời gian và chi phí”, nhưng đồng thời cũng là để "tránh tất cả các điểm nghẽn địa chính trị và khu vực xung đột”.

Điển hình là eo biển Bab al-Mandab dẫn vào Biển Đỏ, nơi nhóm vũ trang Houthi do Iran hậu thuẫn đã liên tục đe dọa các tàu thuyền trong tháng trước. Hôm 23/7, Houthi tuyên bố đã tấn công hai tàu chở dầu của Saudi Arabia ở Biển Đỏ, khiến giá dầu tăng trở lại trên 100 USD/thùng.

Tuyến đường biển phía Bắc được chia thành 28 đoạn với các hướng dẫn khác nhau được đặt ra bởi cơ quan quản lý Tuyến đường biển phía Bắc do Rosatom kiểm soát, tùy thuộc vào điều kiện băng thay đổi. Công ty nhà nước của Nga này cũng là đơn vị cấp phép cho các tàu thuyền đi qua khu vực.

Maersk đã đưa tàu container đầu tiên đi qua tuyến đường Bắc Cực giữa Vladivostok và St Petersburg vào năm 2018, nhưng hãng vận tải Đan Mạch này và nhiều công ty châu Âu khác đã cam kết không sử dụng tuyến đường này vì lo ngại gây hại cho hệ sinh thái Bắc Cực vốn rất mong manh.

Các nghiên cứu gần đây của Đại học Southampton đã chỉ ra rằng băng biển Bắc Cực trong thời kỳ đỉnh điểm mùa đông đã giảm 5,8% trong thời gian từ năm 2024 đến năm 2025 - mức giảm lớn nhất từng được ghi nhận. Mặc dù mức băng biển đỉnh điểm đã phục hồi nhẹ trong năm nay, nhưng vẫn là mức thấp thứ hai từng được ghi nhận.

Ông Steven Guilbeault, cựu Bộ trưởng Môi trường Canada, người đang đi thuyền qua Bắc Cực để nâng cao nhận thức về các vấn đề ảnh hưởng đến vùng cực Bắc, nhận định rằng "tác động của sự nóng lên toàn cầu ở Bắc Cực là đáng kinh ngạc”. Ông cũng cảnh báo rằng "biến đổi khí hậu sẽ làm tăng rủi ro an ninh ở Bắc Cực, đặc biệt nếu có ngày càng nhiều tàu thuyền ở Bắc Cực mà không hẳn đều đến từ các quốc gia Bắc Cực”.

Ông Malte Humpert, một chuyên gia về vận tải biển Bắc Cực tại High North News, một tổ chức do Đại học Nord của Na Uy điều hành, cho biết các lý do khiến các công ty châu Âu tránh tuyến đường này bao gồm mối quan hệ với Nga và những lo ngại về biến đổi khí hậu.

Mối quan tâm đến việc sử dụng khu vực Bắc Cực cho hoạt động vận tải biển cũng được thể hiện qua sự gia tăng các đơn đặt hàng tàu lớp băng (ice-class vessels). Theo công ty dữ liệu hàng hải Veson Nautical, đã có 167 tàu loại này được đóng vào năm ngoái, mức cao nhất trong hơn một thập kỷ, trong khi 164 chiếc nữa dự kiến sẽ được đóng trong năm nay.

Tuy nhiên, Bắc Cực vẫn là một tuyến đường với những thách thức nghiêm trọng đối với các thủy thủ, những người cần kinh nghiệm điều hướng qua mặt biển đóng băng trong tình trạng thường xuyên không có GPS - hệ thống nhiều khi không thể hoạt động ở vĩ độ cao như vậy.

"Luôn có nguy cơ tràn dầu hoặc ô nhiễm mà tàu lại ở rất xa các đội tìm kiếm và cứu hộ”, ông Humpert cảnh báo. Ông lập luận rằng "tàu có thể giảm lượng khí thải CO2 nhờ vào việc đi tuyến đường ngắn hơn”, nhưng những rủi ro tiềm tàng là không thể bỏ qua.

Các tàu phải tuân thủ Bộ luật vùng Cực của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đặt ra các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn và bảo vệ môi trường cho tàu thuyền.

Chuyên gia Khanna của Allianz nhấn mạnh rằng "có khả năng cao các tàu bị mắc kẹt nếu không có phương tiện phá băng”. Ông cho biết việc khách hàng có nhu cầu tư vấn về việc sử dụng Tuyến đường biển phía Bắc đã tăng lên trong 5 năm qua, nhưng cũng cảnh báo: "Nếu xảy ra một tai nạn ở Bắc Cực, khả năng cứu hộ, hỗ trợ, chữa cháy hoặc cứu nạn sẽ hạn chế. Xử lý một tình huống khẩn cấp hoặc tai nạn ở Bắc Cực khó khăn hơn nhiều”.

Phân tích của Allianz cho thấy đã có hơn 500 sự cố hàng hải được báo cáo trong Vòng Bắc Cực trong 10 năm qua, với hư hỏng máy móc chiếm gần một nửa tổng số.