Cuộc chiến chống thuốc lá lậu không chỉ dừng lại ở các biện pháp kiểm soát biên giới truyền thống, mà đòi hỏi những "cú hích" đột phá về mặt chính sách, như nâng mức xử phạt hành chính lên ngưỡng đủ sức răn đe; siết chặt lỗ hổng pháp lý; xây dựng lộ trình thuế tiêu thụ đặc biệt hài hòa để triệt tiêu động lực buôn lậu…

Tại toạ đàm “Phòng chống thuốc lá lậu: Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”, ngày 22/4/2026 do Báo Công an Nhân dân tổ chức, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, cho biết kể từ khi Chỉ thị số 30/CT-TTg được ban hành năm 2014, công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, tình hình hiện nay vẫn diễn biến hết sức phức tạp tại các địa bàn trọng điểm, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất trong nước và thất thu ngân sách.

"NGHẼN" TỪ THỰC THI ĐẾN PHÁP LÝ

Dưới góc nhìn của lực lượng thực thi trực tiếp, Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ đội Biên phòng, cho biết dù đã bắt giữ hàng nghìn vụ việc với hàng triệu bao thuốc lá lậu, nhưng thách thức mới đang đặt ra ngày càng tinh vi hơn. Trước đây, thuốc lá lậu chủ yếu vận chuyển với số lượng lớn qua các tuyến biên giới, thì hiện nay các đối tượng đã chuyển sang hình thức chia nhỏ, vận chuyển nhiều chặng, lợi dụng các dịch vụ giao hàng, sàn thương mại điện tử để tiêu thụ hàng hóa.

Cùng với đó, một xu hướng rất đáng lo ngại hiện nay là sự gia tăng của các loại thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Các sản phẩm này có đặc điểm nhỏ gọn, dễ vận chuyển, khó phát hiện. Điều này đặt ra nguy cơ rất lớn không chỉ về kinh tế mà còn về sức khỏe lâu dài của xã hội.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại: Sau khi Nghị quyết số 173/2025/QH15 được ban hành nhằm cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, lực lượng quản lý thị trường đã quyết liệt ra quân nhưng các đối tượng vi phạm vẫn thường xuyên thay đổi phương thức, thủ đoạn để qua mặt cơ quan chức năng.

Một vấn đề pháp lý gây nhiều tranh cãi thời gian qua được ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam đề cập, đó là việc Nghị định số 173/2024/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/02/2025 bãi bỏ việc xếp “thuốc lá điếu nhập lậu” vào danh mục hàng hóa cấm kinh doanh. Điều này tạo ra những khoảng trống và vướng mắc trong việc áp dụng Bộ luật Hình sự, gây lúng túng cho các lực lượng chức năng khi xử lý tang vật.

Phân tích sâu hơn về động cơ kinh tế, ông Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công đến từ Trường Đại học kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt nếu không có lộ trình hài hòa sẽ vô tình tạo động lực cho buôn lậu bùng nổ.

Dẫn chứng từ mô hình "Đường cong Laffer", ông Việt giải thích: Khi giá hàng chính ngạch tăng quá cao do thuế, người tiêu dùng sẽ chuyển sang hàng lậu để tiết kiệm chi phí, đồng thời biên lợi nhuận của việc trốn thuế trở nên cực kỳ hấp dẫn đối với tội phạm.

Khảo sát thực tế tại các tỉnh như An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng, cho thấy một nghịch lý: Hơn 90% người bán biết rõ quy định xử phạt nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh thuốc lá lậu vì nhu cầu thị trường quá lớn và mức xử phạt hiện tại bị coi là "vẫn thấp" so với lợi nhuận mang lại.

ĐỀ XUẤT TÁI PHẠM PHẠT LŨY TIẾN, CHUYỂN TỪ XỬ LÝ HÀNH CHÍNH SANG HÌNH SỰ

Để tháo gỡ những tồn tại, các đại biểu đã thống nhất đề xuất gói giải pháp "kiềng ba chân" bao gồm: Hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi và đẩy mạnh tuyên truyền.

Bà Phan Minh Thủy, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đề xuất cần thiết phải sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn so với mức hiện tại. Việc tăng mức phạt phải dựa trên nguyên tắc: Số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.

Bà Thủy dẫn chứng hiện nay, mức xử phạt tối đa của Việt Nam là 100 triệu đồng, tương đương khoảng dưới 4.000 USD. Nếu so sánh với GDP bình quân đầu người, mức này chỉ tương đương khoảng 0,8 lần. Trong khi đó, tại Singapore là khoảng 2,47 lần, Malaysia khoảng 7,45 lần, và Thái Lan khoảng 1,88 lần.

Thêm vào đó, cần cân nhắc về hình phạt lũy tiến: Càng tái phạm, mức phạt càng tăng cao, xem xét có cơ chế chuyển đổi từ xử lý hành chính sang hình sự ngay khi có hành vi tái phạm nghiêm trọng, bất kể số lượng.

Bà cũng kiến nghị xây dựng một nền tảng dữ liệu số chung giữa Công an, Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường để theo dõi các đối tượng vi phạm nhiều lần trên toàn quốc.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho biết các doanh nghiệp hội viên đã cam kết sẽ luôn tuân thủ pháp luật và phối hợp chặt chẽ trong việc cung cấp thông tin về các đường dây buôn lậu. Tuy nhiên, ông cũng kiến nghị các cơ quan chức năng cần quyết liệt hơn trong việc dẹp bỏ các điểm bán lẻ thuốc lá lậu công khai trên thị trường và trên không gian mạng.

Ông Nhân tán đồng quan điểm cần tiếp tục nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được. Cùng với xử phạt hành chính, cần áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định.

Đại tá Nguyễn Tiến Mão nhấn mạnh giải pháp "chống từ gốc": từ nhu cầu tiêu dùng, từ lợi ích kinh tế, và từ nhận thức của người dân. Cần quan tâm phát triển kinh tế - xã hội, tạo sinh kế bền vững cho người dân khu vực biên giới để họ không bị lôi kéo, tiếp tay cho buôn lậu.

Đồng thời, công tác truyền thông cần thay đổi tư duy, không chỉ giáo dục về sức khỏe mà phải nhấn mạnh vào các hệ lụy pháp lý nghiêm trọng khi tham gia vào chuỗi cung ứng hàng lậu.

Bổ sung thêm, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó tổng Thư ký Hội tư vấn thuế Việt Nam cũng lưu ý rằng, theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt mới, từ năm 2027 mức thuế đối với thuốc lá sẽ tăng mạnh theo lộ trình hỗn hợp. Nếu không có các chính sách kiểm soát thị trường bán lẻ đồng bộ ngay từ bây giờ, thị trường sẽ khó tránh khỏi những "cú sốc" và sự xâm nhập mạnh mẽ của hàng lậu.