Khi đánh giá nguy cơ tim mạch, đặc biệt là xơ vữa động mạch, bộ xét nghiệm lipid thông thường gồm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và HDL-C vẫn là những chỉ số quen thuộc. Tuy nhiên, chỉ 4 thông số này có thể chưa đủ để đánh giá toàn diện nguy cơ ở nhiều người bệnh...

Mới đây tại Hà Nội, một nam thanh niên 25 tuổi được người nhà đưa đến bệnh viện cấp cứu. Các bác sĩ xác định người bệnh bị nhồi máu cơ tim cấp do tắc hoàn toàn động mạch vành, một tổn thương hiếm gặp ở độ tuổi rất trẻ. Theo BSCKII. Nguyễn Thế Huy, Phó trưởng Khoa Nội Tim mạch người lớn, Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện E, người bệnh có tiền sử hút thuốc lá từ năm 15 tuổi.

Khoảng ba ngày trước khi nhập viện, bệnh nhân xuất hiện cảm giác nặng ngực nhưng nghĩ chỉ là triệu chứng thông thường nên không đi khám. "Tại thời điểm tiếp nhận, người bệnh vẫn còn đau ngực. Kết quả điện tim và siêu âm tim cho thấy nhiều dấu hiệu thiếu máu cơ tim cấp nên chúng tôi lập tức chỉ định chụp động mạch vành cấp cứu", BSCKII. Nguyễn Thế Huy cho biết.

Theo bác sĩ, nhồi máu cơ tim vốn thường gặp ở người trung niên và cao tuổi do quá trình xơ vữa động mạch diễn ra trong nhiều năm. Tuy nhiên, thời gian gần đây, các cơ sở điều trị tim mạch ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp mắc bệnh ở người trẻ, trong đó không ít bệnh nhân dưới 40 tuổi.

Chia sẻ tại Hội nghị khoa học năm 2026 của Bệnh viện Nhân dân Gia Định đầu tháng 8, TS.BS Giang Minh Nhật, Phó Trưởng khoa Hồi sức Tim mạch, cũng cảnh báo phần lớn các ca tử vong do tim mạch hiện nay đều bắt nguồn từ nhồi máu cơ tim, "thủ phạm" giấu mặt đứng sau chính là xơ vữa động mạch.

Đây không phải là bệnh lý tại một cơ quan đơn lẻ mà là một bệnh lý toàn thân, có thể tấn công từ động mạch vành, động mạch não cho đến hệ thống động mạch ngoại biên. Đáng lo ngại hơn, quá trình xơ vữa không diễn ra chớp nhoáng mà âm thầm tích tụ qua thời gian dài.

Ở những người trẻ tuổi, thói quen hút thuốc lá, lối sống thụ động, áp lực công việc, mắc bệnh đái tháo đường, hoặc mang gene bất thường và tiền sử gia đình có người bệnh tim mạch sớm sẽ khiến mảng xơ vữa hình thành nhanh chóng hơn rất nhiều. Hậu quả là nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim rình rập ngay từ khi họ còn rất trẻ.

Dù tiến triển lặng lẽ, cơ thể chúng ta đôi khi vẫn phát ra những tín hiệu "cầu cứu" tùy thuộc vào vị trí mạch máu bị tổn thương. Nếu mảng xơ vữa nằm ở động mạch vành, người bệnh thường cảm thấy đau tức ngực khi gắng sức leo cầu thang hoặc tập thể dục. Khi tổn thương xảy ra ở động mạch não, các triệu chứng như đau đầu, chóng mặt hay ngất xỉu sẽ xuất hiện. Thậm chí, nhiều người cảm thấy đau và căng tức chân khi đi bộ hoặc leo dốc mà không biết rằng đó là dấu hiệu của xơ vữa động mạch ngoại biên…

Y học hiện đại ngày nay vẫn chưa tìm ra cách để đảo ngược hoàn toàn sự tồn tại của mảng xơ vữa. Mục tiêu điều trị chủ yếu là cầm chân căn bệnh, ổn định mảng xơ vữa để chúng không nứt vỡ và tạo thành những cục máu đông gây tắc mạch đe dọa tính mạng. Bác sĩ Nhật chia sẻ, để tự bảo vệ mình, người dân cần chủ động phòng ngừa cũng như thường xuyên kiểm tra huyết áp, đường huyết và mỡ máu.

Mới đây, Hội nghị khoa học Xơ vữa động mạch Việt Nam lần 4, VAS 2026, đã diễn ra tại Ninh Bình với chủ đề “Từ yếu tố nguy cơ đến dự phòng chính xác”. Hội nghị quy tụ hơn 1.000 đại biểu, chuyên gia quốc tế, bao quát từ nhận diện nguy cơ, phát hiện tổn thương dưới lâm sàng đến dự phòng, điều trị tích cực và quản lý lâu dài bệnh tim mạch do xơ vữa.

Chia sẻ tại hội nghị, GS.TS.BS. Trương Quang Bình, Chủ tịch Phân hội Xơ vữa động mạch Việt Nam, nhấn mạnh quá trình xơ vữa động mạnh có thể bắt đầu âm thầm ngay từ khi còn trẻ. Điều khiến xơ vữa động mạch trở nên nguy hiểm là bệnh có thể tiến triển trong thời gian dài mà không tạo ra những dấu hiệu đủ rõ để người bệnh nhận biết. Đến khi xuất hiện cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, quá trình bệnh lý có thể đã diễn tiến đáng kể.

“Y học hiện đại đang chuyển từ cách kiểm soát các yếu tố nguy cơ theo lối truyền thống sang chiến lược dự phòng chủ động, chính xác và phù hợp với từng người bệnh. Thay vì chờ người bệnh xuất hiện triệu chứng mới can thiệp, việc phát hiện, phân tầng nguy cơ và xử lí sớm các tổn thương dưới lâm sàng đang được xem là yếu tố then chốt để thay đổi diễn tiến bệnh. Đây chính là tư duy ‘đánh chặn’ xơ vữa trước khi nó chuyển thành biến cố tim mạch”, GS.TS.BS Trương Quang Bình nói.

Bên cạnh đó, cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và HDL-C là những chỉ số lipid quen thuộc, nhưng có thể chưa phản ánh đầy đủ nguy cơ tim mạch ở nhiều người bệnh. Tại VAS 2026, PGS.TS.BS. Trần Hòa, Tổng Thư ký Phân hội Xơ vữa động mạch Việt Nam, nhấn mạnh cần đánh giá nguy cơ toàn diện hơn, đặc biệt ở người vẫn còn nguy cơ tồn dư sau khi đã kiểm soát các yếu tố truyền thống, đồng thời cá thể hóa mục tiêu điều trị với statin tiếp tục giữ vai trò nền tảng.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi các yếu tố nguy cơ truyền thống đã được kiểm soát nhưng người bệnh vẫn còn nguy cơ tồn dư. Ở những trường hợp phù hợp, chẳng hạn người béo phì, đái tháo đường hoặc còn các yếu tố nguy cơ khác, việc đánh giá thêm ApoB, lipoprotein(a) - Lp(a) và các yếu tố liên quan đến viêm có thể giúp nhận diện đầy đủ hơn nguy cơ xơ vữa. Tuy nhiên, PGS. Trần Hòa lưu ý không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện toàn bộ các xét nghiệm mở rộng. Việc đánh giá cần được cá thể hóa theo từng trường hợp.

Một điểm nhấn khác tại VAS 2026 là sự chuyển dịch từ cách quản lí từng bệnh lí riêng biệt sang tiếp cận theo trục tim mạch - thận - chuyển hóa. Tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì và rối loạn lipid máu trước đây thường được xem như những vấn đề riêng rẽ. Nhưng trên thực tế, các yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ trong quá trình hình thành và thúc đẩy nguy cơ tim mạch.

Có thể thấy, đánh giá toàn diện giúp bác sĩ tránh tình trạng chỉ xử lí một biểu hiện mà bỏ qua nền tảng nguy cơ của người bệnh. Với xơ vữa động mạch, “đánh chặn” càng sớm thì cơ hội kiểm soát nguy cơ càng lớn. Và đó cũng là lí do cuộc cách mạng dự phòng đang trở thành một trong những hướng đi quan trọng nhằm giảm gánh nặng nhồi máu cơ tim, đột quỵ và các biến cố tim mạch trong tương lai.