Kết quả khảo sát thí điểm công nghệ phân loại rác bằng quang học cho thấy 19% lượt quét bao bì mềm tại TP. Hồ Chí Minh không được thiết bị nhận diện. Với tiêu chuẩn tái chế nghiêm ngặt sắp áp dụng tại Liên minh châu Âu, đây là hồi chuông cảnh báo lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam...

Kết quả khảo sát trên hơn 1.530 bao bì mềm đang lưu hành tại TP. Hồ Chí Minh vừa được LoopNet Asia công bố đã mang đến những con số đáng chú ý. Khảo sát sử dụng máy quét cận hồng ngoại cầm tay, vốn là công nghệ cùng nguyên lý với mắt thần phân loại rác tự động tại các nhà máy tái chế châu Âu.

Thống kê cho thấy cứ 5 lượt quét tại TP. Hồ Chí Minh thì có 1 lượt máy hoàn toàn không nhận diện được vật liệu. Đối với các dây chuyền phân loại tự động hiện đại, việc không thể nhận diện đồng nghĩa với việc bao bì sẽ bị loại bỏ thẳng tay ra khỏi dòng tái chế.

Nhóm thực hiện đã tiến hành hơn 3.000 lượt quét tại nhiều kênh bán hàng khác nhau như siêu thị, cửa hàng tiện lợi, tạp hóa, hàng rong và thương mại điện tử. Khoảng một nửa (51%) số lượt quét được xác định là nhựa PE và PP đơn chất, vốn là loại đã có thị trường thu mua tại Việt Nam.

Tuy nhiên, nhóm rủi ro cao nhất lại tập trung ở phân khúc xuất khẩu với gần 40% màng bọc công nghiệp và 49% số nhãn bao bì không được máy nhận diện. Các yếu tố chính khiến mắt thần phân loại bị nhiễu bao gồm mực in đen carbon, lớp tráng kim loại, màng bọc quá mỏng hoặc thiết kế in phủ kín bề mặt. Bên cạnh đó, thiết bị quang học chỉ đọc được lớp bề mặt nên không thể thẩm định cấu trúc đa lớp phức tạp bên trong.

Con số rủi ro này trực tiếp đe dọa các doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường châu Âu. Theo Quy định Bao bì và Chất thải Bao bì mới của Liên minh châu Âu, từ năm 2030, bao bì lưu hành bắt buộc phải đạt các hạng tái chế cao với tỷ lệ thu hồi tối thiểu từ 70%-95% khối lượng.

Đến năm 2038, các tiêu chuẩn này sẽ còn bị siết chặt hơn nữa. Đáng chú ý, các mô hình đánh giá tiên tiến như tại Đức áp dụng quy tắc vô cùng nghiêm ngặt. Chỉ cần chứa thành phần không tương thích hoặc máy phân loại không thể đọc được tín hiệu, toàn bộ bao bì sẽ bị tính điểm tái chế là 0%.

Tương tự, nếu vật liệu không thể tách rời sau khi nghiền hoặc không có hạ tầng tái chế thực tế tiếp nhận, tỷ lệ tái chế cũng tự động trở về mức 0. Điều này có nghĩa là dù phần lớn khối lượng bao bì là nhựa tốt, nhưng chỉ cần một lớp nhãn hay loại mực in làm lỗi tín hiệu, toàn bộ sản phẩm sẽ bị loại bỏ. Trách nhiệm chứng minh nguồn gốc cấu trúc này sẽ bị truy ngược về tận các xưởng màng và xưởng in tại Việt Nam.

Khảo sát cũng chỉ ra sự khác biệt đáng ngạc nhiên giữa các kênh phân phối. Trong khi siêu thị, cửa hàng tiện lợi và hàng rong đạt tỷ lệ nhận diện cao, thì các cửa hàng thực phẩm hữu cơ lại có tỷ lệ nhận diện thấp nhất, thậm chí kém cả cửa hàng tạp hóa truyền thống.

Nguyên nhân là do các cửa hàng hữu cơ thường ưu tiên sử dụng bao bì tạo cảm giác thân thiện như giấy phối hợp màng phủ hay chất liệu tráng kim loại. Những vật liệu này tạo nên ảo giác xanh với người tiêu dùng nhưng lại khiến máy phân loại quang học hoàn toàn bị mù tín hiệu.

Không chỉ áp lực từ xuất khẩu, khung chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất tại Việt Nam cũng đang được hoàn thiện, buộc doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm tài chính dựa trên khả năng tái chế thực tế của bao bì. Hiện tại, rất nhiều sản phẩm khảo sát chứa từ hai đến ba loại vật liệu trở lên, gây bế tắc cho hệ thống thu gom và phân loại trong nước.

Để không bị bật khỏi các chuỗi cung ứng quốc tế và đáp ứng quy định trong nước, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động thay đổi thiết kế ngay từ bây giờ. Doanh nghiệp nên chuyển sang dùng mực in phản xạ được sóng quang học, giới hạn diện tích in đậm dưới một nửa bề mặt, đồng thời đồng nhất vật liệu giữa nhãn, nắp và thân bao bì.

Việc tận dụng các công cụ tự đánh giá miễn phí quốc tế cũng sẽ giúp rà soát thiết kế hiệu quả hơn. Khoảng thời gian chuyển tiếp để doanh nghiệp kịp thích ứng trước khi các tiêu chuẩn mới chính thức siết chặt chỉ còn kéo dài khoảng ba năm, đòi hỏi sự hành động khẩn trương từ các nhà sản xuất Việt Nam.