Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 705/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An - Tam Cốc - Bích Động, tỉnh Ninh Bình.

Với tổng diện tích 9.663 ha, bản quy hoạch như một "lá chắn thép" bảo vệ vùng lõi di sản, đồng thời mở ra hướng phát triển du lịch bền vững, hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên, giữ gìn bản sắc văn hóa và nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương.

KHOANH VÙNG NGHIÊM NGẶT, BẢO VỆ TUYỆT ĐỐI NHỮNG "TRÁI TIM" CỦA DI SẢN

Trái tim của quy hoạch là vùng bảo vệ đặc biệt - còn gọi là vùng lõi của Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An - Tam Cốc - Bích Động, với diện tích 4.865,82 ha. Đây là nơi hội tụ những giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Quần thể danh thắng Tràng An. Bên trong vùng lõi, các nhà quy hoạch tiếp tục chia thành bốn phân khu với những chế độ bảo vệ khác nhau, tạo thành một hệ thống phòng thủ nhiều lớp cho di sản.

Lớp bảo vệ nghiêm ngặt nhất là khu vực cảnh quan thiên nhiên, rộng tới 2.960,08 ha, bao gồm toàn bộ diện tích rừng đặc dụng Hoa Lư cùng khu vực thung Đền Trần. Đây là nơi có hệ thống hang động kỳ vĩ, lưu giữ những dấu tích quý giá của người tiền sử từng sinh sống cách đây hàng nghìn năm, như hang Trống, hang Bói, hang Mòi và hang Thung Bình. Quy hoạch yêu cầu tuyệt đối không được làm thay đổi hình dáng núi đá hay hang động, không chặt phá rừng, săn bắt động vật, không được làm tổn hại đến các tầng văn hóa khảo cổ. Đây là khu vực cần tránh mọi tác động của con người để duy trì nguyên trạng và sự toàn vẹn của các giá trị đã được UNESCO công nhận.

Lớp bảo vệ thứ hai dành cho các làng xã có dân cư sinh sống xen kẽ cùng cảnh quan thiên nhiên, rộng 497,35 ha. Tại đây, những ngôi nhà truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, các cánh đồng lúa, vườn cây ăn trái bao quanh tạo nên một bức tranh nông thôn thanh bình cần được giữ gìn nguyên trạng. Quy hoạch nghiêm cấm việc mở rộng đô thị hóa hay chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp vào các khu vực này. Khu vực bảo tồn đan xen rộng 289,80 ha với ruộng lúa, vùng đất ngập nước và các công trình di tích cũng được kiểm soát chặt chẽ tương tự. Người dân sống trong các vùng này được phép cải tạo nhà ở nhưng phải giữ được kiến trúc truyền thống, khuyến khích kết hợp làm dịch vụ du lịch cộng đồng để nâng cao thu nhập mà không làm tổn hại đến cảnh quan.

Một điểm đặc biệt quan trọng là quy hoạch yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt việc xây dựng trong toàn bộ vùng lõi. Chỉ những công trình phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn và diễn giải di sản mới được xem xét, như đường mòn tham quan, bến thuyền, khu trưng bày hiện vật khảo cổ, không gian mô phỏng cuộc sống của người tiền sử. Các công trình này không được vượt quá 3 tầng, mật độ xây dựng tối đa 15%, và đặc biệt phải có đánh giá tác động di sản cũng như được sự thỏa thuận của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trước khi triển khai.

PHÁT TRIỂN DU LỊCH XANH, BIẾN DI SẢN THÀNH NGUỒN LỰC BỀN VỮNG

Trong khi vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt như một "khu vực cấm" đối với các hoạt động phát triển ồ ạt, quy hoạch vẫn dành một không gian riêng cho du lịch - khu vực phát triển du lịch rộng 1.118,59 ha. Đây là các đầu mối giao thông, các cửa ngõ dẫn vào những điểm tham quan chính như quần thể hang động Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, tuyến Thạch Bích - Thung Nắng, tuyến Linh Cốc - Hải Nham (Thung Nham) và động Thiên Hà. Tại đây, du khách có thể đón thuyền, bắt đầu hành trình khám phá vẻ đẹp của karst Tràng An mà vẫn đảm bảo không xâm hại vào các khu vực nhạy cảm.

Điểm nhấn của quy hoạch là định hướng phát triển các sản phẩm du lịch đa dạng, phong phú nhưng phải thân thiện với môi trường. Du lịch sinh thái được ưu tiên hàng đầu với các hoạt động chèo thuyền khám phá hang động, trekking trong rừng, ngắm chim và chụp ảnh thiên nhiên. Du lịch trải nghiệm nông nghiệp cũng được khuyến khích, đưa du khách đến với những cánh đồng lúa, vườn cây ăn trái, cho họ tự tay thu hoạch, tìm hiểu về nền nông nghiệp truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đây vừa là cách tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn, vừa là cách để bảo tồn cảnh quan nông nghiệp đang có nguy cơ bị xóa nhòa bởi đô thị hóa.

Bên cạnh đó, du lịch văn hóa tâm linh với các tour hành hương về chùa Bái Đính, đền Thái Vi, hay du lịch làng nghề với những trải nghiệm thêu ren, làm gốm cũng nằm trong danh mục ưu tiên. Đặc biệt, quy hoạch còn khuyến khích áp dụng công nghệ số vào du lịch, như xây dựng các tour du lịch thực tế ảo, ứng dụng thông minh hướng dẫn tham quan, vừa mang lại trải nghiệm mới mẻ, vừa giảm tải áp lực về mặt không gian lên di sản.

Tuy nhiên, phát triển không có nghĩa là khai thác tối đa. Quy hoạch yêu cầu phải quản lý nghiêm ngặt sức chứa du lịch. Số lượng khách tham quan sẽ bị giới hạn theo mùa, theo ngày và theo từng tuyến. Các khu vực nhạy cảm như hang động, di chỉ khảo cổ sẽ áp dụng hạn mức rất chặt chẽ. Các phương tiện cơ giới bị hạn chế tối đa trong vùng lõi, thay vào đó là đi bộ, xe đạp, xe điện và thuyền chèo tay. Đường thủy cũng được cải tạo, khơi thông các dòng sông cổ như đoạn từ chùa Bái Đính tới Thung Ui, vừa tạo cảnh quan, vừa tiêu thoát nước, vừa mở thêm các tuyến du lịch mới.

BẢO TỒN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ, GIỮ HỒN CỐT CỦA VÙNG ĐẤT CỐ ĐÔ

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của quy hoạch là sự quan tâm đặc biệt tới các giá trị văn hóa phi vật thể - linh hồn của vùng đất Cố đô Hoa Lư. Không chỉ bảo vệ núi non, hang động, quy hoạch còn dành cả một phần quan trọng để nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê và bảo tồn các lễ hội truyền thống, tập quán tín ngưỡng, tri thức bản địa và các làng nghề thủ công đang đứng trước nguy cơ mai một.

Hàng loạt lễ hội tiêu biểu sẽ được lập hồ sơ khoa học đề nghị đưa vào Danh mục Di sản phi vật thể cấp quốc gia. Đó là Lễ hội Tràng An, Lễ hội Đền Thái Vi, Lễ hội Bái Đính, Lễ tế Thần Nông, Hội làng Hành Cung, Hội làng Khả Lương, lễ hội đền Trần (Nội Lấm). Bên cạnh đó, các lễ hội có quy mô nhỏ hơn nhưng gắn bó mật thiết với đời sống cư dân như lễ hội làng Sinh Dược (gắn với nghề sản xuất dược liệu tự nhiên), tín ngưỡng thờ Đức Thánh Nguyễn Minh Không, tập quán thờ Tô Hiến Thành và hệ truyện tích thời Lý cũng được quan tâm bảo tồm. Đặc biệt, khu vực Hành cung Vũ Lâm thời Trần sẽ được tổ chức nghiên cứu đồng bộ về lịch sử, văn hóa, khảo cổ, địa lý để có phương án bảo quản, tu bổ phù hợp khi có đủ cơ sở khoa học.

Về làng nghề, các nghề truyền thống như nghề thêu ren thôn Văn Lâm, nghề chế tác đá Ninh Vân, nghề gốm, nghề y dược cổ truyền sẽ được khoanh vùng bảo vệ không gian và hỗ trợ phát triển. Quy hoạch khuyến khích các làng nghề kết hợp làm du lịch, vừa bảo tồn được kỹ thuật, bí quyết nghề nghiệp, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân. Tri thức bản địa về ẩm thực cũng được ghi nhận và bảo tồn, với những món đặc sản nổi tiếng như cơm cháy Ninh Bình, cá Trầu, cá rô Tổng Trường - những sản vật không thể thiếu trong các bữa cỗ, lễ hội của người dân nơi đây.

Lộ trình bảo tồn văn hóa phi vật thể được chia thành ba giai đoạn rõ ràng. Giai đoạn 2025-2030 tập trung bảo tồn khẩn cấp và lập hồ sơ cho ít nhất 10 lễ hội, ưu tiên những lễ hội có quy mô lớn, tầm ảnh hưởng sâu rộng. Giai đoạn này cũng sẽ triển khai nghiên cứu chuyên sâu về Hành cung Vũ Lâm và hệ thống lễ hội truyền thống. Giai đoạn 2031-2040 chuyển sang phục dựng những lễ hội đặc sắc đang bị mai một, tiến hành sưu tầm, kiểm kê, số hóa văn hóa dân gian, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ. Giai đoạn 2041-2050 sẽ hoàn thiện hệ thống bảo tồn bền vững, lập bảo tàng số về văn hóa phi vật thể, định kỳ đánh giá hiệu quả và thích ứng với bối cảnh phát triển mới.

Các giải pháp bảo tồn cũng rất cụ thể. Đối với các di tích lịch sử - văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi phải tuân thủ đúng quy trình khoa học trùng tu di tích, đặc biệt lưu ý đến phong cách kiến trúc, giải pháp công nghệ và sử dụng vật liệu truyền thống. Đối với các làng cổ, cần lập hồ sơ đánh giá hệ thống nhà ở mang kiến trúc truyền thống trên 50 năm tuổi, phân tích cấu trúc không gian tổng thể của làng (trong làng, ngoài làng, không gian hộ gia đình), từ đó có biện pháp bảo tồn phù hợp, kết hợp chỉnh trang cảnh quan, cải tạo hạ tầng nhưng không làm mất đi "hồn cốt" của làng quê Bắc Bộ.