Robot có thể nhiều hơn lao động con người trong vài thập kỷ tới

Theo cựu lãnh đạo cấp cao của Citi, sự kết hợp giữa áp lực lợi nhuận và tiến bộ công nghệ đang đẩy thế giới vào một “thương vụ lớn nhất lịch sử”: robot và AI sẽ ngày càng rẻ hơn, hiệu quả hơn, và có thể thay thế con người trên quy mô chưa từng có. Tuy nhiên, bên cạnh những cảnh báo về làn sóng sa thải, vẫn có các ý kiến cho rằng AI sẽ mở ra một chu kỳ tăng trưởng và việc làm mới.

KHI ROBOT CHIẾM ƯU THẾ: BÀI TOÁN LỢI NHUẬN VÀ TỐC ĐỘ HOÀN VỐN

Trong vài thập kỷ tới, số lượng robot tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) có thể vượt tổng số lao động đang làm việc trên toàn cầu. Nhận định gây chú ý này được đưa ra bởi ông Rob Garlick, cựu Giám đốc phụ trách đổi mới sáng tạo, công nghệ và tương lai việc làm của Citigroup.

Phát biểu trên chương trình “Squawk Box Europe” của CNBC, Garlick cho rằng hệ thống lãnh đạo doanh nghiệp hiện nay tôn vinh lợi nhuận lên trên hết. Khi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận kết hợp với tốc độ phát triển chóng mặt của AI, hệ quả tất yếu là doanh nghiệp sẽ lựa chọn công nghệ thay vì con người nếu chi phí thấp hơn và hiệu quả cao hơn.

Trong cuốn sách mới xuất bản, “AI – Anarchy or Abundance? Why the Future of Work Needs Pro-Human Leaders”, (tạm dịch "AI – Hỗn loạn hay Thịnh vượng? Tại sao tương lai công việc cần những nhà lãnh đạo vì con người") ông phân tích rằng nếu không có các nhà lãnh đạo theo định hướng “vì con người”, thị trường lao động có thể chịu cú sốc nghiêm trọng.

Theo báo cáo năm 2024 của Citi do Garlick dẫn dắt, số robot AI – bao gồm robot hình người, robot gia dụng và xe tự hành – có thể đạt 1,3 tỷ đơn vị vào năm 2035 và vượt mốc 4 tỷ vào năm 2050. Nếu cộng thêm các “AI agents” (tác nhân AI dạng phần mềm có khả năng tự ra quyết định và thực hiện nhiệm vụ), con số còn tăng nhanh hơn nhiều.

Điểm đáng chú ý là phân tích tài chính về thời gian hoàn vốn (payback period) cho robot. Citi ước tính một robot giá 15.000 USD có thể hoàn vốn chỉ trong 3,8 tuần nếu thay thế một lao động nhận lương 41 USD/giờ. Ngay cả với mức lương tối thiểu 7,25 USD/giờ, thời gian hoàn vốn cũng chỉ khoảng 21,6 tuần. Với robot giá 35.000 USD, thời gian thu hồi vốn khi thay thế lao động 41 USD/giờ là khoảng 8,9 tuần.

Ông Garlick cho rằng khi bài toán kinh tế trở nên rõ ràng như vậy, doanh nghiệp khó có thể bỏ qua. “Con người không thể cạnh tranh trên cơ sở này”, ông nói, nhấn mạnh rằng hiện nay đã có thể mua robot hình người với thời gian hoàn vốn dưới 10 tuần.

Những con số này cho thấy động lực tài chính là rất mạnh. Khi AI tiếp tục cải thiện về năng lực nhận thức, vận hành và khả năng tự học, biên độ thay thế lao động có thể mở rộng từ các công việc tay chân sang cả các lĩnh vực tri thức.

LÀN SÓNG AI AGENTS VÀ TRANH LUẬN VỀ TƯƠNG LAI VIỆC LÀM

Không chỉ robot vật lý, sự trỗi dậy của AI agents – các phần mềm có thể tự động hóa quy trình, phân tích dữ liệu và đưa ra quyết định – đang tạo ra một lớp “lao động số” mới.

Báo cáo Work Trend Index của Microsoft cho thấy 80% lãnh đạo doanh nghiệp kỳ vọng AI agents sẽ được tích hợp sâu vào chiến lược AI của họ trong vòng 12–18 tháng tới. Điều này đồng nghĩa với việc các “nhân viên ảo” sẽ tham gia vào chuỗi giá trị doanh nghiệp nhanh hơn dự kiến.

Tại McKinsey & Company, đối tác điều hành toàn cầu Bob Sternfels tiết lộ trong cuộc phỏng vấn với Harvard Business Review rằng công ty hiện có 20.000 AI agents song hành cùng 40.000 nhân viên. Chỉ một năm trước, con số agents mới là 3.000. Sternfels dự đoán trong vòng 18 tháng tới, số lượng nhân viên và agents có thể ngang bằng nhau.

Quan điểm tương tự cũng được đưa ra bởi Elon Musk, CEO của Tesla, tại hội nghị thường niên của World Economic Forum ở Davos. Musk dự đoán AI có thể vượt trí tuệ con người ngay trong năm nay, và trong kịch bản tích cực, thế giới sẽ có nhiều robot hơn con người, tạo ra sự dư thừa hàng hóa và dịch vụ chưa từng có.

Tuy nhiên, những cảnh báo về tác động lên việc làm ngày càng dày đặc. Nhiều tập đoàn lớn như Amazon, Salesforce, Accenture, Heineken và Lufthansa đã viện dẫn AI như một phần lý do trong các đợt cắt giảm hàng nghìn nhân sự.

Bà Kristalina Georgieva, Tổng Giám đốc International Monetary Fund, cảnh báo rằng AI đang “tấn công thị trường lao động như một cơn sóng thần” và hầu hết các quốc gia, doanh nghiệp chưa sẵn sàng cho cú sốc này.

Tại Mỹ, dữ liệu tháng 12/2025 của hãng tư vấn Challenger, Gray & Christmas cho thấy AI có liên quan đến gần 55.000 vụ sa thải trong năm.

Dù vậy, không phải tất cả lãnh đạo đều bi quan. Ông Jensen Huang, CEO của Nvidia, cho rằng “cơn bùng nổ AI” sẽ tạo ra nhiều công việc lương sáu con số trong lĩnh vực xây dựng nhà máy chip và trung tâm dữ liệu. Theo ông Huang, AI còn thúc đẩy nhu cầu với lao động tay nghề cao như thợ điện, thợ ống nước, công nhân xây dựng và luyện kim.

Trong bối cảnh đó, theo hãng tin CNBC, điều ông Garlick nhấn mạnh không phải là việc ngăn chặn công nghệ, mà là định hình nó theo hướng lấy con người làm trung tâm. Nếu không, viễn cảnh robot vượt số lao động có thể không chỉ là dự báo – mà trở thành hiện thực kinh tế trong vài thập kỷ tới.