Người khuyết tật tiếp cận AI: Nguy cơ hình thành “khoảng cách số mới”

Nhân dịp kỷ niệm 28 năm Ngày Người khuyết tật Việt Nam (18/04/1998 – 18/04/2026), Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) phối hợp với Đối tác “Không để ai bị bỏ lại phía sau” (LNOB) Việt Nam đã công bố Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam”.

91% NGƯỜI KHUYẾT TẬT CÓ THIẾT BỊ SỐ, PHẦN LỚN CHỈ SỬ DỤNG Ở MỨC CƠ BẢN

Báo cáo được thực hiện trong bối cảnh chủ đề năm 2026 do Bộ Y tế công bố là “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật – Kiến tạo đột phá phát triển”, qua đó nhấn mạnh vai trò của dữ liệu và tiếng nói cộng đồng trong tiến trình chuyển đổi số.

Dựa trên phương pháp dữ liệu do chính cộng đồng tạo ra (Citizen-Generated Data), khảo sát được thực hiện với 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan. Kết quả cho thấy một thực tế đáng chú ý: dù 91% người tham gia có thiết bị số, nhưng phần lớn chỉ sử dụng ở mức cơ bản.

Các kỹ năng số nâng cao, đặc biệt trong học tập, làm việc và sáng tạo nội dung, còn hạn chế. Công nghệ trợ năng chưa được tích hợp đầy đủ, trong khi hơn một nửa số người tham gia chưa tiếp cận hiệu quả với AI – dấu hiệu cho thấy nguy cơ hình thành một “khoảng cách số mới”. Bên cạnh đó, các dịch vụ công trực tuyến vẫn tồn tại nhiều rào cản về giao diện, hướng dẫn và thao tác.

Chia sẻ từ thực tiễn khảo sát, bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật thành phố Đà Nẵng, cho biết: “Người khuyết tật hiện đang đối mặt với rất nhiều rào cản trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Những hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là khó khăn phổ biến. Với khu vực nông thôn, những rào cản này còn lớn hơn khi điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế”.

Theo bà Hương, điều này đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội nhằm nâng cao kỹ năng số, đồng thời mở rộng cơ hội việc làm để người khuyết tật có thể hòa nhập sâu hơn vào đời sống kinh tế - xã hội.

TỪ TIẾP CẬN ĐẾN ĐỒNG KIẾN TẠO TRONG HỆ SINH THÁI SỐ

Không chỉ dừng lại ở việc phản ánh thực trạng, báo cáo nhấn mạnh một chuyển dịch quan trọng trong tư duy. Đó là từ chỗ đảm bảo quyền tiếp cận sang bảo đảm quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp công nghệ.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, nhận định: “Công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật. Nhưng nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, chính nó cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số”.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, điểm cốt lõi của báo cáo nằm ở việc đặt người khuyết tật vào trung tâm của quá trình tạo lập dữ liệu và chính sách. “Khi người khuyết tật không chỉ được hỏi ý kiến mà thực sự tham gia vào quá trình tạo ra dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững”, Viện trưởng MSD cho biết.

Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, nhấn mạnh rằng 201 mẫu khảo sát không chỉ là con số, mà là “201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau”, góp phần làm rõ những khoảng cách trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số.

Bà Nguyễn Phương Linh cũng nhấn mạnh rằng 201 mẫu khảo sát không chỉ là con số, mà là “201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau”, góp phần làm rõ những khoảng cách trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số.

Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp, tác giả chính của báo cáo, cho rằng dữ liệu cộng đồng là chìa khóa để thiết kế các giải pháp phù hợp. Theo Luật sư Điệp, những trải nghiệm thực tế này không chỉ phản ánh các rào cản đang tồn tại, mà còn giúp xác định rõ những giải pháp khả thi hơn trong thiết kế chính sách và công nghệ.

Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” được kỳ vọng sẽ trở thành tài liệu tham chiếu quan trọng cho các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức trong việc xây dựng chính sách và giải pháp chuyển đổi số theo hướng bao trùm ngay từ khâu thiết kế.

Việc bảo đảm quyền tham gia của người khuyết tật không chỉ là yêu cầu về công bằng xã hội, mà còn là động lực để phát triển một nền kinh tế số bền vững – đúng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”.