Mạng lưới khoa học quốc tế: "Hạ tầng mềm" cho đổi mới sáng tạo Việt Nam

Mạng lưới khoa học quốc tế ngày càng được nhìn nhận như một hạ tầng quan trọng của đổi mới sáng tạo. Nhiều nghiên cứu về hợp tác khoa học quốc tế cho thấy các mạng lưới nghiên cứu toàn cầu ngày càng trở thành động lực thúc đẩy năng lực khoa học của mỗi quốc gia.

CÁC NHÀ KHOA HỌC THẾ GIỚI CÙNG GIẢI BÀI TOÁN VIỆT NAM

GS. Omar Yaghi, nhà khoa học vật liệu có ảnh hưởng lớn trên thế giới, từng nhận Giải Đặc biệt VinFuture mùa đầu tiên và sau đó được trao Giải Nobel Hóa học năm 2025, hiện đang hợp tác với Trường Đại học VinUni phát triển hệ thống AIRES, một nền tảng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ khám phá và thiết kế vật liệu mới.

Công trình liên quan đã được công bố trên tạp chí Nature Synthesis, nhờ đó các nhà nghiên cứu trẻ tại Việt Nam có cơ hội tham gia trực tiếp vào các hướng nghiên cứu vật liệu tiên tiến, vốn đang định hình nền tảng cho những công nghệ lưu trữ năng lượng, xử lý môi trường hay y sinh trong tương lai.

Trong khi đó, GS. Richard Friend và GS. Konstantin Novoselov tiếp tục đồng hành cùng Trung tâm Đổi mới Công nghệ Vật liệu (CMIT) của VinUni trong vai trò cố vấn khoa học. Từ những kết nối ban đầu được hình thành trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture, hợp tác đã mở rộng sang Viện Nghiên cứu Vật liệu Thông minh (I-FIM) tại Singapore, tạo ra các kênh trao đổi nghiên cứu viên, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh và triển khai dự án chung.

Khoa học vật liệu được xem là nền tảng cho hàng loạt ngành công nghệ chiến lược như bán dẫn, pin thế hệ mới, năng lượng sạch hay điện tử. Khi các nhóm nghiên cứu Việt Nam tham gia trực tiếp vào mạng lưới nghiên cứu quốc tế, điều được tích lũy không chỉ là các bài báo khoa học mà còn là phương pháp nghiên cứu, năng lực xây dựng phòng thí nghiệm và khả năng tham gia những dự án quy mô toàn cầu.

Các hợp tác cũng hướng đến giải quyết những thách thức cụ thể của Việt Nam. GS. Ermias Kebreab (Đại học California, Davis), Thành viên Hội đồng Sơ khảo VinFuture và chuyên gia hàng đầu về nông nghiệp bền vững, đang tham gia dự án Hệ thống nuôi trồng thủy sản thông minh (Smart Marine Aquaculture System – SMAS) cùng các sáng kiến chuyển đổi xanh tại Khánh Hòa. Mô hình này hướng tới việc cải thiện chất lượng nước, ổn định sinh kế cho các cộng đồng ven biển và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc khí hậu, với kỳ vọng trở thành một hình mẫu có thể nhân rộng sang các địa phương ven biển khác nếu chứng minh được hiệu quả.

Ở lĩnh vực cây trồng, từ năm 2023, thông qua sự kết nối của VinFuture và nguồn kinh phí từ Quỹ Thiện Tâm thuộc Tập đoàn Vingroup, GS.TS Lê Huy Hàm – nguyên Viện trưởng Viện Di truyền nông nghiệp – cùng cộng sự triển khai dự án “Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử trong phát triển giống sắn kháng bệnh khảm lá có kiểu hình thân thẳng, hàm lượng tinh bột ổn định, năng suất cao” trong giai đoạn 2023–2027.

Tháng 4/2026, giống sắn đầu tiên của dự án đã hoàn thiện hồ sơ đăng ký công nhận tại Viện Di truyền nông nghiệp. Nếu các dòng giống này được nhân rộng, tác động không chỉ nằm ở việc bảo vệ sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân và đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định cho các nhà máy chế biến, mà còn ở khả năng cải thiện vị thế cạnh tranh của ngành sắn Việt Nam trên thị trường quốc tế. 0

KẾT NỐI KHOA HỌC, THÁO GỠ BÀI TOÁN Y TẾ PHỤC VỤ NGƯỜI DÂN

Trong y tế, những kết nối khoa học đang dịch chuyển khá rõ từ trao đổi học thuật sang các đề xuất hệ thống phục vụ người dân. Ý tưởng xây dựng VNPreventStroke – nền tảng ứng dụng trí tuệ nhân tạo dự báo nguy cơ và hỗ trợ phòng ngừa đột quỵ tại Việt Nam – được hình thành sau các phiên tọa đàm chuyên đề giữa các chuyên gia quốc tế và bác sĩ, nhà nghiên cứu trong nước tại Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture 2024.

Từ các thảo luận này, GS.TS.BS. Mai Duy Tôn, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai, cùng GS.TS. Đỗ Ngọc Minh, Đại học Illinois Urbana-Champaign, Hoa Kỳ; VinUni, Việt Nam, và cộng sự đề xuất xây dựng một nền tảng số dành riêng cho đặc thù người Việt. Dự án đã được phê duyệt chủ trương tài trợ và đang trong quá trình hoàn thiện để triển khai thí điểm. 

Một hướng khác nằm ở phục hồi chức năng. PGS.TS. Mạc Thị Thoa và nhóm nghiên cứu tại Đại học Bách khoa Hà Nội đang phát triển hệ thống robot phục hồi chức năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Thông qua mạng lưới kết nối của VinFuture, nhóm đã hợp tác với GS. Raymond Kai‑yu Tong (Đại học Trung Văn Hong Kong), một chuyên gia hàng đầu thế giới trong lĩnh vực này, sau các hoạt động học thuật năm 2025.

Dự án đã được phê duyệt chủ trương tài trợ, định hướng phát triển các thiết bị phục hồi chức năng “Made in Vietnam”, kết hợp kinh nghiệm quốc tế với điều kiện vận hành thực tế tại các bệnh viện trong nước. 

Ngay cả trong y tế công cộng, các kết nối khoa học cũng đang cho thấy khả năng chuyển hóa nhanh thành chương trình can thiệp.

Sau hoạt động InnovaConnect năm 2024 do VinFuture tổ chức, các nhà nghiên cứu của Trường Đại học Y tế Công cộng có cơ hội làm việc với các chuyên gia quốc tế trong lĩnh vực kiểm soát thuốc lá và sức khỏe cộng đồng.

Từ những kinh nghiệm quốc tế được chia sẻ, nhóm đã xây dựng và triển khai chương trình phòng chống thuốc lá điện tử trong học đường cho hơn 2.200 học sinh tại Hà Nội. Giá trị của dự án không chỉ nằm ở số lượng học sinh tham gia, mà ở việc tạo ra bộ bằng chứng khoa học – từ khảo sát, đánh giá hành vi đến hiệu quả can thiệp – có thể được sử dụng trong quá trình xây dựng chính sách bảo vệ thanh thiếu niên trước thuốc lá điện tử, một vấn đề đang thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia.

Trong cuộc cạnh tranh khoa học toàn cầu, năng lực của một quốc gia ngày càng được quyết định không chỉ bởi số lượng phòng thí nghiệm hay kinh phí nghiên cứu, mà còn bởi khả năng tham gia vào các mạng lưới tri thức quốc tế.

Sau hơn năm năm, VinFuture đã không chỉ là một giải thưởng khoa học quốc tế hay một tuần lễ sự kiện thường niên, mà dần được nhìn thấy qua những hợp tác nghiên cứu kéo dài giữa các nhà khoa học quốc tế và các nhóm trong nước. Những kết nối này đang dịch chuyển từ không gian hội thảo sang các dự án cụ thể gắn với các bài toán phát triển của Việt Nam – từ vật liệu, nông nghiệp, y tế đến chuyển đổi xanh.

Ở góc độ chính sách, đây là một lớp “hạ tầng mềm” cho đổi mới sáng tạo: mạng lưới tri thức và quan hệ học thuật mà thông qua đó, năng lực khoa học của một quốc gia được củng cố bằng khả năng tham gia vào các dòng nghiên cứu toàn cầu, chứ không chỉ bằng số lượng phòng thí nghiệm hay kinh phí nghiên cứu.